Uzasadnienie
M. Z. starał się o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz swoich dzieci: P. – urodzonego [...] lipca 1990 r., A. – urodzonego [...] września 1992 r., K. – urodzonego [...] lutego 1994 r., E. – urodzonej [...] września 1998 r. i K. – urodzonego [...] marca 2003 r. po ich matce – E. Z., która zmarła w dniu [...] czerwca 2004 r., w wieku 38 lat. E. Z. legitymowała się okresem składkowy i nieskładkowym, łącznie w rozmiarze 4 lat 11 miesięcy i 18 dni. Na ostatnie dziesięciolecie wykazywała okres 6 miesięcy i 17 dni. E. Z. posiadała przerwy w zatrudnieniu w latach 1988-1990, 1998-2000 i 2001-2003. Lekarz orzecznik ZUS, orzeczeniem z dnia [...] lutego 2006 r., stwierdził u E. Z. całkowitą niezdolność do pracy, która powstała z dniem [...] sierpnia 2003 r.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2006 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzję uzasadniał brakiem przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, określonych w art. 83 § 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), to jest długimi okresami braku ubezpieczeń, nieusprawiedliwionymi szczególnymi okolicznościami, przy jednoczesnym braku przeciwwskazań lekarskich, uniemożliwiających świadczenie pracy przez matkę dzieci.
W wyniku wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. utrzymał swoją poprzednią decyzję w mocy, argumentując jak w decyzji poprzedzającej i wskazując nadto na brak ekwiwalentności całego krótkiego okresu pracy E. Z., w zestawieniu z jej wiekiem.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący wskazywał na fakt urodzenia przez żonę piątki dzieci i sprawowanie przez nią nad nimi opieki, co wykluczało podjecie pracy zawodowej. Podnosił także bardzo trudną sytuację finansową całej rodziny, swój stan zdrowia i orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2004 r. Wskazywał nadto na trudną sytuację materialną i poważne pogorszenie stanu zdrowia swojej małżonki.
W odpowiedzi na skargę, pełnomocnik Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pozostawił skargę do uznania Sądu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. W niniejszej sprawie sądem tym jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.
Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Badana pod tym kątem skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże nie tylko z przyczyn w niej zawartych.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków.
Podjęta w niniejszej sprawie decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2006 r., odmawiająca przyznania świadczenia w drodze wyjątku i decyzja z dnia [...] lipca 2006 r., utrzymująca w mocy decyzję poprzedzającą została podpisana z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przez wicedyrektora Departamentu [...] – E. N.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powziął wątpliwości co do skuteczności tego pełnomocnictwa. Ustalono, że wicedyrektor Departamentu [...] – E. N. posiada pełnomocnictwo do wydawania przedmiotowych decyzji, wystawione przez Członka Zarządu ZUS – W. P., umocowaną z kolei do tych czynności przez Prezesa ZUS z prawem do udzielania dalszych pełnomocnictw.
Zgodnie z treścią art. 83 ust 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, kompetencje do wydawania decyzji w zakresie przyznania i odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku posiada Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Brak jest podstaw do uznania, że E. N. – wicedyrektor Departamentu [...] pełnomocnictwa do podpisywania decyzji w imieniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mogła skutecznie udzielić W. P. – Członek Zarządu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Upoważnienie do wydania decyzji na podstawie art. 83 powołanej ustawy mogło być skutecznie udzielone jedynie przez Prezesa ZUS, który personifikuje organ. W ustawie ubezpieczeniowej nie zawarto innego uregulowania, dotyczącego udzielania konkretnym pracownikom upoważnień przez Prezesa ZUS do działania w jego imieniu, niż to, które wynika z art. 268a kpa. W art. 74 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) zawarta jest delegacja dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do wydania rozporządzenia w sprawie nadania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych statutu. Na podstawie tego przepisu zezwolono na określenie nim w szczególności: struktury organizacyjnej Zakładu i zakresu rzeczowego działania centrali i terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu oraz trybu funkcjonowania i kompetencji organów Zakładu.
Zgodnie z § 3 ust. 2 załącznika do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 października 1999 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 1999 r. Nr 80, poz. 914 ze zm.), Prezes Zakładu może upoważnić m.in. dyrektorów komórek organizacyjnych do:
- 1. reprezentowania Zakładu i podejmowania decyzji w jego imieniu w określonych przez niego sprawach,
- 2. upoważniania innych pracowników Zakładu w zakresie określonym w pkt 1.
Nie ulega wątpliwości, że § 3 ust. 2 pkt 2 powołanego załącznika do rozporządzenia pozostaje w sprzeczności z treścią art. 268a kpa. Prezes ZUS nie może upoważnić członka zarządu ZUS, w celu dalszego upoważniania innych pracowników, do reprezentowania Zakładu i podejmowania decyzji w jego imieniu, w zastrzeżonych w ustawie wyłącznie dla niego sprawach. Udzielając delegacji do wydania rozporządzenia w sprawie nadania statutu Zakładowi, ustawodawca nie wskazał, że organ wykonawczy może w sposób odmienny, niż czyni to ustawa (kpa) uregulować kwestię udzielania konkretnym pracownikom upoważnień przez Prezesa ZUS do działania w jego imieniu.
W związku z powyższym uznać należy, że zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie została podpisana przez osobę upoważnioną do jej wydania. Decyzja administracyjna wydana przez osobę nieposiadającą umocowania do jej wydania jest z mocy art. 156 § 1pkt 1 kpa nieważna.
Rozpatrując ponownie niniejszą sprawę organ winien nadto zbadać, czy M. i E. Z., w celu zapewnienia małoletnim dzieciom właściwej opieki, mieli możliwość korzystania z takich placówek, jak żłobki czy przedszkola, albowiem brak w pobliżu miejsca zamieszkania takich placówek, przy okoliczności posiadania przez małżonków Z. piątki dzieci i konieczność sprawowania nad nimi opieki, może stanowić trwały stan, wykluczający aktywność zawodową jednego z rodziców (porównaj wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3123/00).
Organ nie może także pominąć istotnej w niniejszej sprawie okoliczności, jaką jest liczba posiadanych przez małżonków Z. dzieci. Należałoby tu rozważyć, czy przy tak licznym potomstwie w ogóle praca zawodowa ich matki była możliwa. Na ogół małżonkowie posiadają dwoje – troje dzieci i godzą obowiązki opieki nad nimi z pracą zawodową. Rozważyć należy, czy w przypadku posiadania piątki dzieci pogodzenie takich obowiązków jest możliwe i czy nie tłumaczy to przerw w zatrudnieniu E. Z. w latach 1998-2000 i 2001-2003.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w związku z art. 156 § 1 pkt 1 kpa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji. W oparciu o przepis art. 152 tej ustawy Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.