Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2011 r., nr [...], którą to decyzją odmówił B. C. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W motywach uzasadnienia organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Podkreślił, że przyznanie renty na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:
- – wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- – nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- – nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał również, że powołany przepis może mieć zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Prezes ZUS stwierdził, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których strona nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Organ wskazał, że w okresie poprzedzającym datę powstania całkowitej niezdolności do pracy w zatrudnieniu, tj. od [...] grudnia 1997 r. do [...] lutego 1999 r., od [...] kwietnia 2000 r. do [...] grudnia 2002 r. oraz od [...] grudnia 2003 r. do [...] listopada 2006 r., tj. przez okres ponad 6 lat wnioskodawca nie podejmował pracy i nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W okresach tych wnioskodawca nie miał udokumentowanej niepełnosprawności, bowiem całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od dnia [...] listopada 2006 r., a z oświadczenia wnioskodawcy wynika, iż powodem przerw w ubezpieczeniu była trudna sytuacja na rynku pracy.
Prezes ZUS podkreślił, iż w wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie uznania sytuacji panującej na rynku pracy za okoliczność szczególną, jednak w wypadku wnioskodawcy fakt pozostawania bez ubezpieczenia nie wskazuje na obiektywnie istniejące przyczyny, wskutek których nie było możliwe uzyskanie prawa do renty na zasadach ogólnych. Organ wskazał, że w czasie rejestracji, jako osoba poszukująca pracy, B. C. kilkakrotnie utracił status osoby bezrobotnej z powodu niestawiennictwa wyznaczonym terminie. Podał, że – jak wynika z akt sprawy – trudności w znalezieniu pracy spowodowane były chorobą alkoholową i powtarzającymi się ciągami alkoholowymi, a jednocześnie brak jest jakichkolwiek dowodów świadczących o tym, że wnioskodawca podejmował próby leczenia w celu wyjścia z nałogu. Brak jest też dowodów świadczących o aktywnym szukaniu pracy. W tej sytuacji – w ocenie Prezesa ZUS - nie można przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły stronie nabycie prawa do świadczenia w trybie zwykłym.
Powyższa decyzja została wydana przez organ po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 17 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2722/11, wcześniejszej decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...], utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] września 2011 r., z uwagi na naruszenie przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2012 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez B. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, strona podniosła, iż nadal organ nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący i wnikliwy okoliczności faktycznych sprawy z punktu widzenia szczególnych okoliczności. Skarżacy podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W odniesieniu do zarzutów skargi organ podkreślił, że Sąd uchylając decyzję z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...], nie nakazał organowi uznać, że przyczyną pozostawania skarżącego bez pracy były okoliczności szczególne, lecz dokładnie zbadać tę kwestię.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Związanie sądu administracyjnego oceną prawną oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie.
Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem, gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.
Z treści omawianego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat.
Ponadto, całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy). Zatem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy). O ile 18-miesięczny okres nie jest wymagany, gdy ubezpieczony posiada 25-letni staż ubezpieczeniowy, o tyle 5-letni okres ubezpieczenia w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy jest warunkiem koniecznym.
Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust.
1. Jednakże przyznanie renty w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Z dokumentacji rentowej wynika, że skarżący, urodzony w [...] r. (przy czym całkowitą niezdolność do pracy orzeczono, gdy skarżący ukończył 51 lat – [...] listopada 2006 r.), wykazał okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 24 lata i 29 dni. Natomiast na wymagane 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w ocenianym 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy udowodnił jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 24 dni ww. okresów.
W rozpoznawanej sprawie organ – w związku z wytycznymi zawartymi w wyroku WSA z dnia 17 lutego 2012 r. – obowiązany był do zbadania w sposób wyczerpujący i wnikliwy okoliczności faktycznych sprawy z punktu widzenia przesłanki "szczególnych okoliczności". Prezes ZUS zawarte w wyroku wskazania, co do dalszego postępowania, zrealizował, podporządkowując się przy tym ocenie prawnej wyrażonej przez Sąd.
Należy się zgodzić z oceną wyrażoną przez organ w zaskarżonej decyzji, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała przesłanka szczególnych okoliczności, których wystąpienie przyczyniło się do niespełnienia wymogów uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Zdaniem Sądu, punktem wyjścia do ustalenia spełnienia ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności" przez skarżącego było podjęcie przez niego leczenia choroby alkoholowej. Organ okoliczność tę zbadał i ustalił, że B. C. nie podejmował leczenia choroby alkoholowej. Trzeba stwierdzić, że odpowiedni wiek, bezrobocie strukturalne mogą być uznane za okoliczności szczególnie, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych tylko w powiązaniu z leczeniem choroby alkoholowej. Ponadto stanowisko organu jest zgodne z utrwalonym orzecznictwem, zgodnie z którym alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Jednakże w konkretnym wypadku skutki choroby alkoholowej (częściowa niezdolność do pracy) mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. W orzecznictwie podkreśla się jednak, że nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, strona dokonuje świadomego wyboru dalszej drogi życiowej i wówczas alkoholizm, którego można uniknąć w drodze leczenia odwykowego, nie może być traktowany jako spełniający przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności".
Reasumując, wskazać należy, że organ ponownie rozpoznając sprawę w sposób prawidłowy i kompletny, zrealizował wskazania Sądu co do dalszego postępowania. W tych okolicznościach Sąd w składzie niniejszym, będąc związany tak jak i organ tą oceną prawną uznał, że organ, w oparciu o prawidłowo ustalony na datę wydania zaskarżonej decyzji stan faktyczny, zasadnie uznał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka umożliwiająca przyznanie B. C. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, tj. niespełnienie warunków uprawniających do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.