Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2004 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...], którą to decyzją, wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), odmówił G. T. występującej w imieniu małoletnich dzieci A., E., D., renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednego z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu, w pierwszej kolejności, bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie.
Wskazał ponadto, iż D. T. - zmarły w dniu [...] marca 2002 r. ojciec dzieci, na przestrzeni pracy zawodowej w okresie od 31 marca 1998 r. do 22 czerwca 2002 r. posiadał prawie 4-letnią przerwę w zatrudnieniu. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2002 r., zaocznie, po zgonie został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy po 30 września 1999 r. Zdaniem Prezesa ZUS, zgodnie z art. 14 ust. 2 wyżej cytowanej ustawy, jeżeli nie ma możliwości ustalenia darty powstania niezdolności do pracy, za datę powstania niezdolności do pracy przyjmuje się datę końcową tego okresu lub datę zgłoszenia wniosku o świadczenie. W przypadku ojca dzieci przyjmuje się datę zgonu, tj. [...] marca 2002 r. Również biegli lekarze sądowi oraz główny lekarz rzecznik ZUS stwierdzili, że ww. przed zgonem był zdolny do pracy. W takim przypadku nie można uznać, że niewykonywanie zatrudnienia przez prawie 4 lata następuje na skutek niezależnych od woli ubezpieczonego okoliczności. Za szczególną okoliczność nie można uznać bezrobocia panującego na rynku pracy.
W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. T. wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy i przyznanie jej renty w drodze wyjątku. Wskazywała, iż mąż jej posiadał długi staż pracy, a sytuacja materialna jej i dzieci jest bardzo trudna.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną tej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków.
Prezes ZUS, podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie art. 83 ust. 1 ww. ustawy, jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który mówi, iż w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98. poz. 1071 ze zm.), chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a.
Jak wynika z akt sprawy, Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały - w ocenie Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. Prezes ZUS odmawiając przyznania renty w drodze wyjątku, wskazał na brak szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby niemożność podjęcia przez ojca dzieci zatrudnienia w okresie od 31 marca 1998 r. do chwili śmierci, tj. [...] marca 2002 r.
Wskazać należy, że ustawa nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich występowanie w odniesieniu do każdego przypadku należy rozpatrywać indywidualnie. Do okoliczności należy zaliczać takie sytuacje, które są niezawinione przez osobę, w stosunku do której bada się ich istnienie. Spowodowane być one muszą ważnymi względami.
Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku okolicznością, którą należy z pewnością brać pod uwagę, jest łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten winien być adekwatny w stosunku do wieku ubezpieczonego. Zmarły D. T. w chwili śmierci miał 36 lat i legitymował się prawie 13-letnim okresem ubezpieczenia (w tym 12 lat 5 miesięcy i 10 dni okresów składkowych). Jest to niewątpliwie długi okres ubezpieczenia w stosunku do wieku ubezpieczonego. Prezes ZUS odmawiając dzieciom zmarłego D. T. renty w drodze wyjątku, pominął całkowicie fakt adekwatności wieku zmarłego w stosunku do okresu ubezpieczonego. Powinno to więc było skłonić Prezesa ZUS do bliższego wyjaśnienia okoliczności, z powodu których zmarły ojciec dzieci nie "wypracował" dłuższego stażu ubezpieczeniowego, skutkującego ustawowymi uprawnieniami do renty. Jest to o tyle istotne, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2002 r., zaakceptowanym przez Głównego Lekarza Orzecznika Oddziału Zakładu w dniu [...] sierpnia 2002 r., D. T. został uznany za całkowicie trwale niezdolnego do pracy po 30 września 1999 r., a więc okres pozostawania bez pracy wynosiłby 1 rok i 6 miesięcy (od 31 marca 1998 r. do 30 września 1999 r.).
W tej sytuacji należało na nowo ocenić przyczyny pozostawania zmarłego bez pracy w kontekście przesłanki "szczególnych okoliczności" nienabycia uprawnień do świadczenia ustawowego, o której mowa w art. 83 ustawy, tym bardziej, iż jak podnosi to skarżąca (a czego Prezes ZUS w swych decyzjach nie kwestionuje), trudności na rynku pracy w rejonie, w którym zamieszkiwał zmarły są bardzo duże, natomiast zmarły był zarejestrowany w Rejonowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, pracy poszukiwał, jednakże żadnych propozycji pracy nie otrzymał.
Prezes ZUS ponownie rozpoznając tę sprawę winien pamiętać, że aczkolwiek decyzja o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku ma charakter decyzji uznaniowej, jednak nie zwalnia go to od obowiązku wszechstronnego zbadania materiału dowodowego i wydania decyzji wyczerpującej wszystkie ustalenia faktyczne i prawne istotne w sprawie. Poza tym tylko taka decyzja może być miarodajnym przedmiotem kontroli wykonywanej przez sąd administracyjny.
Z uwagi na powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "e" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd orzekł jak w sentencji.
W oparciu o art. 152 powołanej wyżej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd utrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.