Uzasadnienie
Decyzją z [...] lipca 2020 r., znak: [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, dalej: "k.p.a.") utrzymał w mocy decyzję własną z [...] czerwca 2020 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 53, dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmawiającej przyznania T. L. (dalej: "skarżący") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Z akt postępowania, w tym z przedstawionej dokumentacji rentowej wynikało, że do powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 56 lat skarżący udokumentował 15 lat, 1 miesiąc i 1 dzień łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 14 lat, 4 miesiące i 29 dni okresów składkowych oraz 8 miesięcy i 2 dni okresów nieskładkowych. Za lata 1993-1995, 1997-2007, 2008-2016 skarżący nie przedstawił dokumentów poświadczających podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.
Decyzją z [...] czerwca 2020 r. znak: [...], Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu. W ocenie Prezesa ZUS, nie zostały wykazane tego rodzaju okoliczności szczególnie, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona wobec skarżącego dopiero od [...] sierpnia 2018 r., organ uznał zatem do tego momentu nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. Wskazał, że skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności, na które nie miał wpływu.
Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS wydał wymienioną na wstępie decyzję z [...] lipca 2020 r., znak: [...]. W jej uzasadnieniu przywołał brzmienie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a także podniósł, że z zebranego materiału dowodowego nie wynika by zachodziła przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, jak również nie wykazał on, że ów niespełnienie warunków było spowodowane okolicznościami, na które skarżący nie miał wpływu. Organ podniósł, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. Tymczasem do dnia orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, skarżący przez wiele okresów w ogóle nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Organ przyznał również, że świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł T. L., wnosząc o jej uchylenie oraz decyzji ją poprzedzającej, a także przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wydanej decyzji zarzucił naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
W uzasadnieniu skarżący opisał swoją sytuację zdrowotną w tym chorobę [...], wymagającą specjalnego żywienia oraz stałej opieki [...], jak również [...] oraz [...] wymagającą leczenia operacyjnego. Wskazał, że ponosi koszty spłaty zadłużenia w stosunku do opłat regulowanych do Spółdzielni mieszkaniowej, a także zwiększone koszty zakupu leków. Skarżący zwrócił uwagę na swoje warunki życiowe – brak prądu oraz gazu, a także jedyne źródła utrzymania jakimi są zasiłek stały w kwocie 568,10 zł oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości 132,90 zł. Ponadto jest osobą całkowicie niezdolną do pracy bez żadnych rokowań na jej odzyskanie, co potwierdza nadesłanymi wraz ze skargą orzeczeniami.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.
Postanowieniem z 5 listopada 2020 r., sygn. akt SPP/Wa 341/20 referendarz sądowy ustanowił dla skarżącego pełnomocnika z urzędu, a także umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia z ponoszenia kosztów sądowych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (jt. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym ta kontrola stosownie do § 2 powołanego artykułu sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Sąd w ramach swojej właściwości dokonuje zatem kontroli aktów z zakresu administracji publicznej z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnymi jak i prawem procesowym. Sąd rozstrzyga przy tym w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.").
W świetle powołanego przepisu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jego wydania. W ocenie Sądu skarga nie zawiera uzasadnionych podstaw, a wydana przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzja odpowiadają prawu.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie.
W myśl z kolei art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej.
Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w doktrynie: Świadczenia z ubezpieczenia społecznego (zasiłki, renty, emerytury) przysługują ubezpieczonym, jeżeli spełniają wszystkie ustawowe warunki nabycia prawa do danego świadczenia. Nie zawsze jednak wszystkie wymagane warunki mogą zostać spełnione. Z tego względu ustawy ubezpieczeniowe z reguły przewidują możliwość przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym tym ubezpieczonym, którzy ze względu na szczególne okoliczności nie mogli sprostać takim wymaganiom.
W naszym systemie ten wyjątkowy tryb przyznawania ubezpieczonym prawa do renty lub emerytury decyzją Prezesa ZUS przewiduje art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Analiza treści tego przepisu prowadzi do wniosku, że przesłankami warunkującymi przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku są: 1) niespełnienie przez ubezpieczonego warunków dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami;
- 2) okoliczność, że ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;
- 3) okoliczność, że osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Konstrukcja prawa do świadczenia w drodze wyjątku jest więc następująca: 1) ubezpieczony (całkowicie niezdolny do pracy), który nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, powinien wykazać szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia tych warunków, oraz brak niezbędnych środków do życia;
2) ubezpieczony, który nie nabył prawa do emerytury (gdyż mimo ukończenia wieku emerytalnego nie posiada wymaganej długości stażu ubezpieczeniowego), może ubiegać się o wyjątkową emeryturę, wykazując szczególne okoliczności, z powodu których tego stażu nie osiągnęła, oraz że nie ma niezbędnych środków utrzymania;
3) jeżeli ubezpieczony, który wskutek szczególnych okoliczności nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, zmarł, to o wyjątkową rentę rodzinną mogą się ubiegać "pozostali po nim członkowie rodziny", jeśli wykażą całkowitą niezdolność do pracy lub wiek uniemożliwiający podjęcie pracy oraz brak niezbędnych środków utrzymania, a także istnienie szczególnych okoliczności.
Należy więc stwierdzić, że przesłanka "szczególnych okoliczności" dotyczy tylko ubezpieczonego i ma na celu wykazanie uzasadnionych powodów, dla których nie zostały spełnione warunki nabycia przez niego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury. Dopiero wykazanie tych okoliczności powoduje dalsze postępowanie co do istnienia przesłanek uniemożliwiających osobie ubiegającej się o świadczenie podjęcie zatrudnienia (niezdolności do pracy lub wieku) oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Inaczej mówiąc, gdyby to zdarzenie nie nastąpiło, to ubezpieczony mógłby spełnić w przyszłości warunki do uzyskania renty lub emerytury.
Szczególne okoliczności będące przyczyną niespełnienia warunków nabycia prawa do świadczenia to zatem zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonej spełnienie warunków. Taką niezawinioną okolicznością nie będą jednak trudności w prowadzeniu działalności gospodarczej. (I. Jędrasik-Jankowska [w:] Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] Prawo do emerytury z ubezpieczenia i zabezpieczenia społecznego. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, wyd. II, Warszawa 2019 r., art. 83).
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd stwierdza, że organ miał prawo uznać, iż skarżący nie wykazał w niniejszej sprawie, by przed orzeczeniem jego niezdolności do pracy w dniu [...] sierpnia 2018 r., wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające podjęcie czy wykonywanie zatrudnienia.
W sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, za szczególne okoliczności uznaje się konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia.
Prawidłowej ocenie organu podlegała również sytuacja materialna w gospodarstwie domowym skarżącego. Organ nie kwestionował w niniejszej sprawie sytuacji materialnej skarżącego, jednakże prawidłowo przyjął, iż sama ta okoliczność nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Oceniając ją jako trudną, organ słusznie wskazał, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy.
Sąd nie kwestionuje przy tym trudnej sytuacji materialnej skarżącego oraz ma świadomość, że schorzenia skarżącego nie powstały z chwilą wydania orzeczenia. Mimo to, z akt postępowania wynika, że w latach 1993-1995, 1997-2007, 2008-2016 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.
Wobec powyższego w istocie organ miał prawo uznać, że skarżący, jako mężczyzna w wieku 56 lat, udokumentował zaledwie 15 lat, 1 miesiąc i 1 dzień łącznych okresów składkowych, a jednocześnie nie wykazał ziszczenia tych szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Podjęta decyzja mieści się w graniach dopuszczalnego prawem uznania administracyjnego.
W sprawie Sąd nie dopatrzył się również uchybień formalnych związanych z przeprowadzeniem postępowania. Prezes ZUS orzeczenie wydał na podstawie dokumentacji przedstawionej przez skarżącego oraz przeprowadzonego postępowania dowodowego, również na podstawie analizy dokumentacji medycznej i tym samym, nie naruszył on art. 7, 77 i 80 k.p.a. Jednocześnie, Sąd uznał, że organ, rozstrzygając w niniejszej sprawie, nie dopuścił się również naruszenia przepisu art. 8 k.p.a. i wyrażonej w nim zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów praworządnego państwa i stosowanego przez nie prawa. W tej sytuacji, uznać należy, iż Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji w sposób wyczerpujący i zgodny z wymogami stawianymi przez art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnił zaskarżoną decyzję.
Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a. - orzekł, jak sentencji wyroku.