Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...], wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 maja 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 351/11 zaskarżonej decyzji z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] z przyczyn formalnych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., ponownie utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] października 2010 r. nr [...] odmawiającą J. K. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi J. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 125/12 uchylił zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że argumentacja organu koncentrowała się przede wszystkim na wykazaniu, iż przerwa w zatrudnieniu skarżącego w latach 2000 – 2008 spowodowała nienabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Przy orzekaniu przez Prezesa ZUS w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są natomiast powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w normalnym trybie. Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie istotne było zatem ustalenie, czy brak uprawnień do świadczenia ustawowego nie został spowodowany szczególnymi okolicznościami.
Sąd zwrócił uwagę, że skarżący w czasie swej aktywności zawodowej był związany z Państwowymi Gospodarstwami Rolnymi, których likwidacja spowodowała olbrzymie bezrobocie wśród pracowników specjalizujących się w produkcji rolnej. Ponadto skarżący był zarejestrowany jako osoba bezrobotna, a nadto wykazywał aktywność zawodową, czego dobitnym potwierdzeniem jest podjęcie zatrudnienia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy datowanej od [...] października 2009 r. (zatrudnienie przypada na okres od [...] czerwca 2008 r. do [...] marca 2009 r. i od [...] kwietnia 2009 r. do [...] grudnia 2009 r.). Zdaniem Sądu, okoliczności te uszły uwadze organu i nie zostały poddane analizie pod kątem wypełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności". W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek ustaleń organu dotyczących starań skarżącego w znalezieniu zatrudnienia i podejmowanych przez niego zabiegów w zakresie przekwalifikowania się.
Organ nie przeanalizował również sytuacji skarżącego już po podjęciu przez niego zatrudnienia, tzn. nie ocenił, czy przerwy w pracy, niewątpliwie niepozostające bez wpływu na okres podlegania ubezpieczeniu, były możliwe do uniknięcia. Dokonanie ustaleń w powyższym zakresie było o tyle istotne, że stawiało skarżącego w zupełnie innym świetle niż uczynił to organ, jako osobę nieunikającą pracy.
W ocenie Sądu, podkreślenia także wymagała okoliczność w rozpoznawanej sprawie najistotniejsza, a zupełnie pominięta przez organ. Zatrudnienie skarżącego zostało nagle przerwane przez chorobę, która to choroba sprawiła, że skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy, przez to utracił możliwość wypracowania odpowiednich okresów ubezpieczenia choćby do nabycia niepełnej emerytury po 20 latach pracy. Zdaniem Sądu w okolicznościach przedmiotowej sprawy jest wielce prawdopodobne, a tego organ nie ustalił, że choroba, której uległ skarżący, była zdarzeniem nagłym i niezależnym od jego woli, a skutków tej choroby ubezpieczony nie mógł przewidzieć i przezwyciężyć. Jest to o tyle istotne, że wnioskodawca udowodnił w ostatnim dziesięcioleciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy 2 lata, 4 miesiące i 1 dzień okresów objętych ubezpieczeniem. Tak więc, gdyby nie choroba, można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że nabyłby uprawnienia do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie, zwłaszcza że w momencie orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy miał 60 lat.
Sąd zwrócił uwagę, że organ w zaskarżonej decyzji nie podjął się takiej oceny pod kątem przesłanki szczególnych okoliczności z art. 83 ust. 1 omawianej ustawy. Zalecił, aby rozpoznając sprawę ponownie, Prezes ZUS rozważył także fakt powstania całkowitej niezdolności do pracy w trakcie zatrudnienia pod kątem spełnienia brakującej przesłanki szczególnych okoliczności, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie decyzji z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] oraz po ponownym rozpatrzeniu wniosku, w dniu [...] września 2012 r. wydał decyzję nr [...], którą ponownie utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] października 2010 r.
W uzasadnieniu decyzji organ podał, że na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.
Prezes ZUS, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, nadal nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. W jego ocenie z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – J. K. udowodnił 2 lata, 4 miesiące i 1 dzień okresów składkowych.
Organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że w okresach [...] listopada 1970 r. do [...] lutego 1974 r., od [...] listopada 1975 r. do [...] kwietnia 1979 r., od [...] marca 1985 r. do [...] listopada 1990 r. oraz od [...] listopada 2000 r. do [...] czerwca 2008 r. J. K. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym.
W ocenie Prezesa ZUS, z akt sprawy nie wynika aby w powyższych okresach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem wówczas nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] października 2011 r. ustalił, że J. K. jest całkowicie niezdolny do pracy od [...] października 2009 r. do [...] października 2013 r.
Prezes ZUS stwierdził, że przerwy w ubezpieczeniu skarżącego w latach 1970 – 1979 i 1985 – 1990 nie mogą być usprawiedliwione brakiem możliwości znalezienia pracy, ponieważ w ww. okresach problem bezrobocia nie był odczuwalny społecznie. Organ podkreślił, że ponoszona przez stronę sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy, jak również długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 powołanej ustawy.
Prezes ZUS podał, że z akt sprawy wynika, że stopa bezrobocia w miejscu zamieszkania wnioskodawcy była wyższa niż w pozostałych regionach kraju, jednak strona nie przedstawiła dowodów potwierdzających aktywność w poszukiwaniu pracy w powyższych okresach. Nadto z pisma Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] lipca 2012 r. wynika, że w okresie rejestracji J. K. nie odbywał żadnych szkoleń zawodowych.
W ocenie organu obecna niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone przez skarżącego trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2012 r. stała się przedmiotem skargi J. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił rażące naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz art. 67 Konstytucji RP, błędne ustalenia faktyczne, a przede wszystkim nieprawidłową ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inny sąd i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.
Z kolei w myśl przepisu art. 153 powołanej ustawy, ocena prawa i wskazanie co do dalszego postępowania wyrażane w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.
W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 16 kwietnia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 125/12, uchylając zaskarżoną decyzję w przedmiocie odmowy przyznania J. K. świadczenia w drodze wyjątku, zawarł wskazania co do dalszego postępowania organu w sprawie.
W szczególności Sąd wskazał, że zatrudnienie skarżącego zostało nagle przerwane przez chorobę, która sprawiła że skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy, a w konsekwencji utracił możliwość wypracowania odpowiednich okresów ubezpieczenia. Sąd zalecił aby ponownie rozpoznając sprawę, Prezes ZUS rozważył fakt powstania całkowitej niezdolności do pracy w trakcie zatrudnienia pod kątem spełnienia brakującej przesłanki szczególnych okoliczności, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zaskarżonej decyzji w ogóle nie odniósł się do powyższej kwestii. W odniesieniu do pozostałych okoliczności podnoszonych przez Sąd w wyroku z dnia 16 kwietnia 2012 r., organ ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że przerwy w ubezpieczeniu skarżącego we wskazanych okresach nie mogą być usprawiedliwione brakiem możliwości znalezienia pracy, bowiem w tym czasie problem bezrobocia nie był społecznie odczuwalny. Prezes ZUS poprzestał na stwierdzeniu, że skarżący nie przedstawił dowodów na aktywność w poszukiwaniu pracy oraz, iż w okresie posiadania statusu osoby bezrobotnej nie odbywał żadnych szkoleń zawodowych. Zajmując takie stanowisko organ całkowicie pominął fakt, iż w powyższym okresie J. K. nie otrzymał z Powiatowego Urzędu Pracy w K. żadnej propozycji pracy oraz propozycji odbycia szkoleń (v. pismo Z-cy Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w K. z dnia [...] lipca 2012r., k. 22 akt administracyjnych).
Wbrew zaleceniom Sądu, Prezes ZUS nie poddał również analizie sytuacji skarżącego już po podjęciu przez niego zatrudnienia, tzn. nie ocenił, czy w jego przypadku przerwy w pracy były możliwe do uniknięcia.
Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji ponownie ograniczył się zatem tylko do powierzchownej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, powtarzając w znacznej mierze argumentację zawartą w swoich wcześniejszych rozstrzygnięciach.
W świetle powyższego należy uznać, że organ rozpoznając ponownie sprawę nie zastosował się do zaleceń zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 kwietnia 2012 r., naruszając tym samym przepis art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Rozpoznając ponownie sprawę organ, zgodnie z wcześniejszymi wytycznymi Sądu, zobowiązany będzie przede wszystkim rozważyć wystąpienie przesłanki szczególnych okoliczności wynikających z faktu powstania całkowitej niezdolności do pracy w trakcie zatrudnienia skarżącego, a także poddać ponownej, pogłębionej analizie możliwości podjęcia przez stronę zatrudnienia w wykazanych przez organ przerwach.
Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł w oparciu o przepis art. 152 powołanej ustawy.