Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2004 r. nr [...] utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] października 2003 r. nr [...], którą na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) - powoływanej nadal jako ustawa o emeryturach i rentach - odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku M. S. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
- - jest lub był osobą ubezpieczoną, lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- - nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia.
Oceniając wniosek M. S. Prezes ZUS uznał, że w sprawie brak jest szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia uniemożliwiających nabycie uprawnie do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie ustawowym. Prezes ZUS ustalił, że M. S. ur. [...] marca 1950 r. na przestrzeni 53 lat życia posiada udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 14 lat i 17 dni. Organ przyjął, że okres ten jest nieadekwatny do wieku skarżącego, w którym orzeczono o całkowitej niezdolności do pracy, tj. 49 lat. Wskazano, że w wykonywaniu zatrudnienia występowały przerwy w latach 1978 - 1985, 1989 - 1996. Jak wynika z akt sprawy, skarżący od 11 listopada 1989 r. do 31 stycznia 1992 r. pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy. W dniu [...] lipca 2003 r. lekarz orzecznik ZUS uznał M. S. za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia 17 lutego 2003 r., okresowo do lipca 2005 r. Jednocześnie w orzeczeniu wskazano także jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy dzień 17 lutego 2000 r. Od daty ostatnio udowodnionego okresu składkowego, tj. 4 kwietnia 1997 r., do daty uznania za całkowicie niezdolnego do pracy, upłynęły 2 lata, 10 miesięcy i 14 dni.
Zdaniem organu, przepis art. 83 powołanej na wstępie ustawy nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego stażu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach.
W skardze do Sądu M. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji jako wydanej z naruszeniem prawa. Skarżący wskazał, że jego okres zatrudnienia wynosi 20 lat, 8 miesięcy i 17 dni, a nie 14 lat i 17 dni, co znajduje potwierdzenie w przedstawionej ZUS - owi dokumentacji, tj. świadectwie pracy i legitymacji ubezpieczeniowej. Skarżący podniósł, że przez cały ten okres podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Wyjaśnił, że od kwietnia 1997 r. do 17 lutego 2000 r. chorował, co było powodem braku jego aktywności zawodowej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podniósł, że Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS i nie może sam ustalić innej daty powstania niezdolności do pracy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać je w drodze wyjątku", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie.
Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Niewątpliwie należy przyznać rację skarżącemu, że nie została należycie wyjaśniona kwestia długości stażu pracy skarżącego, skoro przedstawiał dowody na tę okoliczność. Jednakże, zdaniem Sądu, fakt ten pozostaje bez wpływu na wynik postępowania, ponieważ materiały sprawy niniejszej nie pozwalają przyjąć, że zachodziły szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącemu wypracowanie prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach.
Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach - na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884).
Niewątpliwie przerwy w wykonywaniu zatrudnienia, które miały miejsce po okresie pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, tj. po dniu 1 lutego 1992 r. do dnia 31 marca 1996 r. i od dnia 5 kwietnia 1997 r. do daty ustalonej całkowitej niezdolności do pracy, tj. 17 lutego 2000 r., nie wynikały ze stanu zdrowia, bowiem w tym czasie nie została stwierdzona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy.
W aktach sprawy nie ma dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że skarżący nie podejmował w tym czasie zatrudnienia z innych powodów zasługujących na uznanie ich za szczególne i uniemożliwiające wypracowanie świadczeń emerytalno-rentowych na zasadach ogólnych.
Reasumując, w opisanych wyżej okolicznościach faktycznych, analizowanych na tle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, zaskarżonej decyzji, podjętej w ramach administracyjnego uznania, nie można zarzucić dowolności.
Sąd, mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, orzekł jak w sentencji.