Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku G. Z. - przedstawiciela ustawowego małoletniej córki N. W. - powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1'998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wskazał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku powyższe przesłanki powinny być spełnione łącznie. Brak choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.
Organ dodał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż wnioskodawczyni udokumentowała 20 lat i 12 dni łącznego okresu ubezpieczenia A. W., który zmarł w wieku 47 lat. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowane zostały 3 lata i 12 dni tych okresów. Organ wskazał, że w latach 2001-2002, 2004-2005, 2006-2009 oraz w okresie od zaprzestania zatrudnienia w dniu [...] kwietnia 2009 r. do śmierci A. W. w dniu [...] stycznia 2012 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym czy rentowym.
W ocenie organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych powyżej przerwach A. W. nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem organu nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Organ wskazał, że A. W., co wynika z dokumentacji zawartej w aktach rentowych, podejmował prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego. Podkreślił, że podejmowanie pracy bez ubezpieczenia było świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. Reasumując organ przyjął, że w tym stanie faktycznym nie znalazł podstaw do przyznania małoletniej N. W. renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 ustawy emerytalnej. Dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie organu podlegała również sytuacja materialna córki wnioskodawczyni, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] września 2012 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lipca 2012 r.
W uzasadnieniu decyzji organ ponownie przedstawił przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w art. 83 ustawy emerytalnej. Wskazał, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania powołanego przepisu uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. W rozpoznawanej sprawie ojca małoletniej N. W. nie stwierdzono takich okoliczności.
Ponownie wskazał, że w ciągu 47 lat życia A. W. udokumentowano 20 lat i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, tj. od [...] stycznia 2002 r. do [...] stycznia 2012 r., zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 3 lata i 12 dni tych okresów. Sprecyzował, że w okresach od [...] kwietnia 2001 r. do [...] kwietnia 2002 r., od [...] czerwca 2004 r. do [...] czerwca 2005 r., od [...] kwietnia 2006 r. do [...] marca 2009 r. i od [...] maja 2009 r. do śmierci w dniu [...] stycznia 2012 r. nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia ojca dziecka poparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
W ocenie organu przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w wykazanych okresach A. W. nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie była orzeczona wobec niego całkowita niezdolność do pracy. Dodał, że nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie przez A. W. zatrudnienia w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku.
Organ wyjaśnił, że podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne, od woli ubezpieczonego w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Organ podał, że trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. Z. - przedstawiciel ustawowy małoletniej N. W. - zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że nie zostały spełnione warunki do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Skarżąca wskazała, że do wymaganego okresu ubezpieczenia ojca dziecka brakuje niewielki czas okresów składkowych i nieskładkowych. Podniosła, że art. 83 ustawy emerytalnej jako kryterium uzyskania renty rodzinnej podaje brak spełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności. Powołany przepis nie wskazuje natomiast, jaka jest dolna granica okresów składkowych i nieskładkowych. Decyzja wydawana przez Prezesa ZUS ma zatem charakter uznaniowy.
Skarżąca podała, że jej małoletnia córka pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, przeżyła gehennę bezdomności, jest przewlekle chora. Brak wnioskowanego świadczenia pozbawia ją w praktyce startu życiowego, możliwości kontynuacji nauki, leczenia specjalistycznego.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej N. W. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Ustosunkowując się do zarzutów podniesionych w skardze, podniósł, że skarżąca sama wcześniej wyjaśniła przyczyny, dla jakich zmarły ojciec dziecka nie pracował legalnie, unikając wręcz takiego zatrudnienia. Nie można jednocześnie powoływać się na niemożność dotarcia do dokumentacji, mającej potwierdzić istnienie ubezpieczenia zmarłego i podkreślać, że zmarły jako obciążony obowiązkiem alimentacyjnym, by go uniknąć, nie podejmował w zasadzie legalnej pracy. Dodał, że ta przyczyna pozostawania poza ubezpieczeniem - chęć ukrycia dochodów w celu uniknięcia obowiązku łożenia na potrzeby własnego dziecka - nie jest w żadnym razie przyczyną zasługującą na usprawiedliwienie i nie uzasadnia jakiegokolwiek okresu braku legalnego zatrudnienia.
Sama natomiast trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest też odszkodowaniem za sam w sobie zgon rodzica, wszelkimi sposobami unikającego konieczności utrzymywania rodziny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), do rozpoznawania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona.
Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.
Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną wydanej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 153, poz. 1227 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków.
W sprawie niniejszej bezsporne jest, że jak wynika z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych ojciec małoletniej N. W. na 47 lat życia posiadał udokumentowany okres 20 lat i 12 dni łącznego okresu ubezpieczenia. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowane zostały 3 lata i 12 dni tych okresów. Ponadto w latach 2001-2002, 2004-2005, 2006-2009 oraz w okresie od zaprzestania zatrudnienia w dniu [...] kwietnia 2009 r. do śmierci A. W. w dniu [...] stycznia 2012 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym czy rentowym.
Na podstawie zebranego materiału dowodowego słusznie organ wskazał, iż małoletnia N. W. spełnia trzy z warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie może podjąć pracy z uwagi na wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Nie została jednak spełniona konieczna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku przesłanka, a mianowicie przesłanka szczególnych okoliczności, określona w art. 83 cytowanej ustawy.
Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił.
W ocenie Sądu, organ prawidłowo ustalił, iż przy istnieniu trzech przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy, brak jest szczególnych okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że winny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania.
W ocenie Sądu, brak jest usprawiedliwienia dla przerwy w ubezpieczeniu ojca dziecka. Również nie można pominąć okoliczności, że ojciec dziecka, będąc zdolny do pracy, wykonywał ją bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, co pociągnęło za sobą niekorzystne niego skutki prawne.
Okoliczność, iż zmarły ojciec małoletniej – N. W. pracował na czarno była wielokrotnie podkreślana przez skarżącą, jednak nie zostały przedstawione przez nią żadne dowody, iż nieopłacenie składek było spowodowane nieuczciwym działaniem pracodawców. Okoliczność taka mogłaby, środkami dowodowymi przedstawionymi przez skarżącą, zostać udowodniona w postępowaniu przed sądem pracy. W rozpoznawanej sprawie przedstawicielka ustawowa N. W. podkreślała natomiast, że nieopłacanie składek przez ojca dziecka spowodowane było uniknięciem płacenia alimentów.
Odnosząc się natomiast do sytuacji materialnej skarżącego należy wyjaśnić, iż jest ona trudna, faktu tego nie kwestionuje ani organ, ani Sąd. Jednak okoliczność ta nie może stanowić samoistnej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ jak wyjaśniono wcześniej, świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru socjalnego, a warunkiem jego otrzymania jest spełnienie wszystkich czterech przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 w zw. z art. 132 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.