Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A.W. od decyzji z dnia [...] czerwca 2011 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu powyższej decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się także do osoby zmarłej.
Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.
W toku postępowania ustalono, że ojciec A.W. na 52 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 23 lata, 7 miesięcy i 9 dni.
W ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentował 1 rok, 6 miesięcy i 15 dni. Od dnia [...] czerwca 2001 r. do dnia [...] maja 2008 r. i od dnia [...] grudnia 2008 r. do dnia [...] kwietnia 2010 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W tym okresie nie była wobec ojca wnioskodawcy orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Ponadto podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego (praca w budownictwie), na co powołała się strona w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej, ma ten skutek, że osoba, która wykonuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Fakt, że nie były przez niego opłacane składki na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Ponadto organ wskazał, że A.W. nie spełnia przesłanki dotyczącej niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Jest bowiem osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy, tj. wiek poniżej 18 lat lub wiek emerytalny. Okoliczność kontynuowania nauki nie pozwala na obejście powołanego przepisu.
W obecnym systemie prawnym nie ma zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym jak i zaocznym.
Kwestia zaś trudnej sytuacji materialnej nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której A.W. zakwestionował zaskarżoną decyzję uznając ją za krzywdzącą i wnosząc o jej uchylenie.
W uzasadnieniu skarżący podał, że nie zgadza się z twierdzeniem organu, iż nauka nie koliduje z wykonywaniem zatrudnienia. Oświadczył, że w chwili obecnej nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej, ale niezwłocznie po ukończeniu szkoły (technikum budowlanego) zamierza podjąć pracę zarobkową. Zaznaczył, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i nie ma żadnych źródeł utrzymania. Jedynie matka pracuje i otrzymuje wynagrodzenie w granicach najniższej krajowej i nie jest w stanie go utrzymać.
Zwrócił uwagę, że jego starszy brat choruje od urodzenia i aktualnie trwa postępowanie celem przyznania mu renty socjalnej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wskazał, że skarżący jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a więc nie istnieje żadna przeszkoda w wykonywaniu zatrudnienia objętego ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W przedmiotowej sprawie należy podzielić stanowisko organu, iż skarżący nie spełnia łącznie przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. A.W. urodzony w dniu [...] czerwca 1992 r. jest osobą pełnoletnią i zdolną do pracy. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym wskazany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Oba elementy skarżącego nie dotyczą, bowiem lekarz orzecznik ZUS nie stwierdził u strony całkowitej niezdolności do pracy. Przez pojęcie natomiast wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu.
Kontynuowanie nauki, nie pozwala na obejście rygorystycznie sformułowanego przepisu art. 83 ust. 1, który służy zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Kwestia nauki w przepisie tym nie występuje, zaś wiek jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można bowiem, w myśl przepisów kodeksu pracy, podjąć zatrudnienie w celach zarobkowych. W obecnym stanie prawnym nie ma bowiem zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy (podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 stycznia 2002 r., sygn. akt II SA 2538/01, LEX nr 82806).
Reasumując, skoro w sytuacji A.W. przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest to okoliczność eliminująca skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku.
Należy także podkreślić, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia w trybie wyjątku, gdyż nie jest to świadczenie socjalne i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie.
Mając na względzie powyższe okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd orzekł na mocy art. 250 wskazanej wyżej ustawy oraz § 15 i § 16 w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349).