Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku D. K. z dnia 4 maja 2006 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił wnioskodawczyni przyznania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Organ stwierdził, że D. K. na przestrzeni [...] lat życia posiada udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 12 lat, 9 miesięcy i 28 dni. Wskazał również, że ostatni okres ubezpieczenia, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne przypada na kwiecień 1994 r., i do czasu orzeczenia przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. D. K. nie miała wówczas orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.
W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nienabycie uprawnień do świadczenia ustawowego nie zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami, bowiem opieka nad małoletnimi dziećmi, chociaż bardzo pożądana ze względów społecznych, nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Dodatkowo wyjaśnił, że rezygnacja z zatrudnienia, a przez to również rezygnacja z możliwości zapewnienia sobie w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych wynikających z ubezpieczenia społecznego, dokonana w celu poświęcenia się opiece nad dziećmi, jest życiowym wyborem wnioskodawczyni.
We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 sierpnia 2006 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy D. K. podniosła m. in., że jest chora na [...], oraz że została uznana przez lekarza orzecznika ZUS za całkowicie niezdolną do pracy. Wyjaśniła również, że przepracowała ponad 8 lat, następnie przez okres jednego roku pobierała zasiłek dla bezrobotnych, a po urodzeniu drugiego dziecka bezskutecznie poszukiwała pracy. Podała także, że przez okres prawie 10 lat odprowadzała składki na ubezpieczenie społeczne.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lipca 2006r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku. Organ wyjaśnił dodatkowo, że w stosunku do D. K. niezdolność do pracy została orzeczona przez lekarza orzecznika dopiero w dniu [...] marca 2006 r., oraz że lekarz orzecznik stwierdził, iż całkowita niezdolność do pracy powstała od 1 stycznia 2006 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie D. K. wniosła o uchylenie powyższej decyzji. Podniosła, że spełnia przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wymienione w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zwróciła uwagę, że jej staż ubezpieczeniowy wynosi łącznie 9 lat, 7 miesięcy i 14 dni oraz 3 lata, 2 miesiące i 14 dni okresów nieskładkowych. Zaskarżona decyzja, jej zdaniem, zawiera również uchybienia formalne polegające na wprowadzeniu do uzasadnienia informacji odnoszącej się do renty rodzinnej.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie.
W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej.
Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania.
W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa.
W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta przy błędnej ocenie stanu faktycznego oraz bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
Organ oparł bowiem swoje rozstrzygnięcie na braku szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby uzasadniać fakt nienabycia przez D. K. uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.
W aktach postępowania administracyjnego znajduje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2006 r., w którym stwierdzono, że D. K. jest całkowicie niezdolna do pracy do końca lutego 2008r. Wskazano w nim również, że całkowita niezdolność do pracy powstała po dniu 25 marca 2002r. i istniała na dzień 1 stycznia 2006 r. W aktach znajduje się także orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2006 r., które podobnie stwierdza, iż D. K. jest całkowicie niezdolna do pracy do końca lutego 2008 r., ale jeśli chodzi o datę powstania niezdolności, wskazano, że nastąpiło to po dniu 18 października 1995 r.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak też w decyzji poprzedzającej, organ nie wyjaśnił dlaczego rozpatrując wniosek D. K. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, oparł się wyłącznie na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2006 r., i przyjął, że całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącej po dniu 1 stycznia 2006 r., pomijając jednocześnie orzeczenie z dnia [...] lutego 2006 r. Jest to o tyle istotne, bowiem jeśli przyjąć, iż całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącej po dniu 18 października 1995 r., jak wskazuje orzeczenie z dnia [...] lutego 2006 r., to byłaby to przesłanka do przyjęcia, że już wówczas mogły pojawić się objawy chorobowe, wykluczające podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, a to z kolei mogłoby przemawiać za istnieniem szczególnych okoliczności, które uzasadniałaby nienabycie uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie.
Dodatkowo należy podnieść, że organ, opierając się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2006 r., pominął również fakt, iż orzeczenie to wskazywało, że całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącej po dniu 25 marca 2002 r. i istniała na dzień 1 stycznia 2006 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ natomiast wskazuje, że skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy od dnia 1 stycznia 2006r.
Istotną jest okoliczność, że skarżąca cierpi na chorobę [...], której rozwój w okresie poprzedzającym stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy mógł mieć wpływać na jej aktywność zawodową. We wniosku z dnia 4 maja 2006 r. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżąca podnosi, iż od 1994 r. stan jej zdrowia uległ pogorszeniu. W ocenie Sądu, nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2003 r. sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142369).
Oceniając kwestię spełniania przez D. K. przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę, iż skarżąca, mając [...] lat, legitymuje się ponad 12-letnim okresem ubezpieczeniowym. Prezes ZUS pominął jednak fakt adekwatności wieku skarżącej do jej okresu ubezpieczeniowego. Nie ulega wątpliwości, że wskazany wyżej okres ubezpieczenia jest okresem znaczącym wobec [...] lat życia.
Analizując sprawę trzeba mieć także na uwadze, że skarżąca w okresie po ostatnim zatrudnieniu w latach 1994 r. i 1996 r. urodziła dwoje dzieci, a od 2002 r. była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w S., jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. Ta ostatnia okoliczność może dowodzić, iż dążyła ona do znalezienia zatrudnienia celem wypracowania w przyszłości świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a brak ubezpieczenia po tym okresie był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Do kwestii tej odniósł się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 stycznia 2002 r. (sygn. akt II SA 3090/01, Lex nr 82808), stwierdzając, że: "Brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych".
W wyroku tym Sąd nie przesądził kategorycznie, iż sama rejestracja w urzędzie pracy będzie okolicznością szczególną w każdym przypadku (używając wyrazu "można"), co oznacza, że należy tę kwestię rozstrzygać na gruncie konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych.
W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag.
Dodatkowo należy wyjaśnić, iż wskazywane przez skarżącą uchybienie organu, polegające na zawarciu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji informacji odnoszącej się do renty rodzinnej, jest uchybieniem nieistotnym, które biorąc pod uwagę całokształt argumentacji w niej zawartej nie miało wpływu na treść rozstrzygnięcia.
Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.