Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...], którą odmówił R. M. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki:
- 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak któregokolwiek z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia.
W toku sprawy ustalono, że R. M. w wieku 42 lat udokumentował 12 lat, 2 miesiące i [...] dni składkowych i nieskładkowych okresów ubezpieczenia społecznego. W latach 1997 – 1999 wnioskodawca nie podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia, ani wykonywania innej działalności podlegającej obowiązkowi opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto po okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych, tj. po [...] października 2004 r. do dnia, w którym orzeczono w stosunku do niego całkowitą niezdolność do pracy, tj. do [...] stycznia 2010 r. nie udowodnił żadnego okresu podlegania ubezpieczeniu.
W ocenie organu niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem w trakcie wykazanych przerw w zatrudnieniu wnioskodawca nie był osobą, co do której orzeczono całkowitą niezdolność do pracy. Wyjaśnił też, że sama trudna sytuacja materialna, nie stanowi samoistnego kryterium przyznania świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, R. M. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją. Zarzucił decyzji obrazę prawa materialnego, poprzez niewłaściwą interpretację i błędne zastosowanie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz naruszenie art. 7, art. 10, art. 77 i art. 107 kpa, poprzez brak szczegółowego rozważenia w uzasadnieniu decyzji powołanych przez niego dowodów.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.
Skarga R. M. analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Mimo, iż przyznawanie tego świadczenia ma charakter wyjątkowy i dotyczy ograniczonego kręgu ubezpieczonych, to wydający w tym przedmiocie decyzję uznaniową Prezes ZUS jest zobligowany do przedstawienia jasnych kryteriów, którymi kierował się przy jej wydaniu. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których organ administracji publicznej odmawia obywatelowi określonego dobra lub uprawnienia. Na organie administracji publicznej ciąży więc powinność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.
W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 kpa).
Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa.
W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dochował w postępowaniu administracyjnym powyższych zasad. Odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku organ uzasadnił brakiem szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby okres pozostawania wnioskodawcy bez ubezpieczenia społecznego. Ponadto stwierdził, że przerw w zatrudnieniu skarżącego nie można usprawiedliwiać bezrobociem i problemami ze znalezieniem pracy oraz stanem zdrowia, skoro w okresie tym nie był on osobą, co do której orzeczono całkowitą niezdolność do pracy.
Z tym twierdzeniem organu nie sposób się jednak zgodzić. W pierwszej kolejności należy wskazać, że Prezes ZUS pominął w postępowaniu administracyjnym istotny fakt, tj. to, że skarżący od dnia urodzenia jest osobą niepełnosprawną. Prawdą jest, że orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy skarżący uzyskał dopiero w 2010 r., jednak wcześniej – jak wskazywał skarżący, posiadał on orzeczenie o ustaleniu stopnia niepełnosprawności. Do tej okoliczności organ nie odniósł się w żaden sposób. Tymczasem, w ocenie Sądu, ma ona podstawowe znaczenie dla oceny możliwości zarobkowych skarżącego.
Skarżący we wniosku z dnia [...] października 2010 r. wskazał na problemy ze znalezieniem i utrzymaniem pracy z uwagi na swój stan zdrowia. Wyjaśnił między innymi, że szukał pracy w różnych instytucjach, "(...) ale pracodawcy normalnych zakładów pracy widząc moją niepełnosprawność utrzymywali, że powinienem pracować w zakładach chronionych. Ci pracodawcy, którzy zatrudniali niepełnosprawnych uważali, że mój stopień lekki jest "za lekki" ażeby mnie w takim zakładzie zatrudnić (...)". Wskazywał też na przebyte operacje i związane z tym długotrwałe zwolnienia lekarskie, co nie czyniło go atrakcyjnym pracownikiem, a w efekcie wiązało się z rozwiązaniem umowy o pracę. Wskazane okoliczności nie muszą skutkować wyeliminowaniem z życia zawodowego, ale mogą wpływać na ewentualne zmniejszenie stażu pracy na potrzeby przyznania przedmiotowego świadczenia i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie organ w ogóle tego nie zbadał.
Należy podkreślić, iż Sąd nie neguje faktu, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS jest dokumentem, który w sposób wiążący dla oceny zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wskazuje datę, od której wnioskodawca nie mógł podjąć zatrudnienia skutkującego ubezpieczeniem społecznym. Jednak, obok tego orzeczenia organ winien też, przy ocenie zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, brać pod uwagę sytuację faktyczną przedstawioną przez wnioskodawcę, ponieważ ta też mogła decydować o szczególnym przypadku, usprawiedliwiającym brak zatrudnienia bez ubezpieczenia, pomimo braku orzeczenia o niezdolności do pracy. W niniejszej sprawie skarżący takie okoliczności wskazał. Stąd też organ winien je ocenić i przedstawić w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Zgodzić się należy z organem, iż trudna sytuacja materialna wnioskodawcy, w tym wypadku niepełnosprawnego człowieka, nie może stanowić jedynej i wystarczającej przesłanki do przyznania tego świadczenia. Jednak w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest mowa o środkach niezbędnych do utrzymania i ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji. Tego wymogu również nie spełnia zaskarżona decyzja.
W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również, o ile uzna to za konieczne uzupełnić go i rozstrzygnąć, czy w niniejszej sprawie nie została jednak spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.
Reasumując wskazać należy, że organ dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy.
Z uwagi na powyższe, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.