Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2003r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku B. S. z dnia 9 grudnia 2002r., występującej jako przedstawiciel ustawowy synów M. S. i P. S., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że tego rodzaju świadczenie przysługuje w sytuacji, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do renty, brakuje niewielki okres. Prezes ZUS zaznaczył, iż z akt rentowych wynika, że zmarły w wieku 47 lat ojciec dzieci ma udokumentowany łączny okres ubezpieczenia wynoszący jedynie 15 lat, 11 miesięcy i 4 dni.
Ponadto od [...] lutego 1990r. do daty zgonu w dniu [...] listopada 2002r. nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składki na ubezpieczenie emerytalno - rentowe. Prezes ZUS wskazał również na trudną sytuację materialną skarżącej i jej dzieci, z zastrzeżeniem jednak, że nie stanowi ona wyłącznego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 listopada 2003r. o ponowne rozpoznanie sprawy B.S. stwierdziła, że nie zgadza się z decyzją organu odmawiającą przyznania jej dzieciom świadczenia w drodze wyjątku. Podniosła, że jest jedyną osobą, na której spoczywa obowiązek utrzymania dzieci i nie sprosta niemu bez dodatkowego wsparcia finansowego. Dodatkowo wskazała, że brak dobrze płatnej pracy i pogarszające się warunki życia przy coraz większych potrzebach związanych z leczeniem i opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem stanowią przesłankę, która przy braku stażu ubezpieczeniowego uzasadnia i stwarza podstawy do przyznania świadczenia rentowego w trybie wyjątkowym. W jej ocenie, decyzja organu jest dla niej nader krzywdząca, bowiem pomija szczególną sytuację, w której znalazło się dwoje małoletnich dzieci w wyniku śmierci ich ojca.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2003r. nr [...]utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] października 2003 r. i w uzasadnieniu przytoczył argumentację podaną już w decyzji pierwszoinstancyjnej.
W dniu 25 stycznia 2004r. B. S. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję. Wyrażając niezrozumienie dla podjętych przez organ rozstrzygnięć, powołała się na wcześniejsze zarzuty, jakie zawarła we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kierowanym do Prezesa ZUS. Zarzuciła ponadto, że decyzja została wydana z naruszeniem przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz przepisów procedury administracyjnej. Wniosła o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.
Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Z akt sprawy wynika, że dzieci skarżącej spełniają niewątpliwie trzy z powyższych warunków. Są pozostałymi po ubezpieczonym członkami rodziny i ze względu na wiek nie mogą podjąć pracy, ani działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie posiadają niezbędnych środków utrzymania. Nie został jednak spełniony czwarty, konieczny warunek. W sprawie brak jest bowiem szczególnych okoliczności, wskutek których zmarły ojciec dzieci nie mógłby uzyskać prawa do renty ustawowej, gdyby żył (w przypadku renty rodzinnej śmierć osoby ubezpieczonej jest tożsama z całkowitą niezdolnością do pracy tej osoby). Renta rodzinna przyznawana dzieciom jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby ojcu.
Ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku.
Analiza faktów z życia zmarłego ojca dzieci - L. S. prowadzi do wniosku, że niespełnienie przez niego warunków wymaganych w ustawie do renty nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Ojciec dzieci zmarł w dniu [...] listopada 2002 r. w wieku 47 lat. Od dnia [...] lutego 1990r. do daty zgonu nie został udokumentowany jakikolwiek okres składkowy. Natomiast łączny okres składkowy wynosi zaledwie 15 lat, 11 miesięcy i 4 dni. W stażu ubezpieczeniowym zmarłego wystąpiła długotrwała, nieuzasadniona przerwa (ma to znaczenie przy ustalaniu 5-letniego okresu zatrudnienia popartego opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne w ostatnim 10-leciu przed datą zgonu). W sprawie brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na to, że przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne od 1990r. do chwili śmierci spowodowana była przyczynami od niego niezależnymi. Wykonywanie pracy za granicą bez objęcia jej ubezpieczeniem społecznym w kraju nie może być traktowane jako szczególna okoliczność.
Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania ww. art. 83 ust. 1 ustawy należy bowiem uważać tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Trudności w pozyskaniu dobrze płatnej pracy w kraju spowodowały wyjazd ojca dzieci za granicę i podjęcie jej właśnie tam. Nie można zatem w tym przypadku mówić o zdarzeniu bądź trwałym stanie wykluczającym aktywność zawodową. L. S. pracował, lecz nie skorzystał z możliwości dobrowolnego opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w kraju.
W ocenie Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo uznał, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające uzyskanie przez L. S.prawa do renty, a w konsekwencji brak jest podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jego dzieciom.
Dlatego też ani wiek, ani trudna sytuacja materialna dzieci skarżącej nie uprawnia do przyznania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, skoro nie została spełniona jedna z koniecznych przesłanek przyznania renty w drodze w wyjątku.
Sąd dostrzega trudną sytuację materialną rodziny skarżącej, niemniej jednak świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru świadczeń socjalnych i nie są przyznawane w oparciu o zasady współżycia społecznego.
W tym stanie rzeczy zarzuty podniesione w skardze należało uznać za bezzasadne. Organ właściwie zebrał, rozpatrzył i ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie oraz prawidłowo zastosował przepis prawa materialnego, nieprzekraczając granic uznania administracyjnego.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), oddalił skargę jako nieuzasadnioną.