Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. C. (ur. [...] października 1962 r.) z dnia [...] czerwca 2009 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie, skarżąca udowodniła okres składkowy i nieskładkowy w wysokości 19 lat [...] miesięcy i [...] dni, zaś od stycznia 2001 r. do ustalenia przez lekarza orzecznika ZUS orzeczeniem z dnia [...] maja 2009 r. całkowitej niezdolności do pracy od [...] października 2006 r., tj. przez okres przeszło 5 lat, nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Dodał ponadto, że wiążące dla organu jest jedynie orzeczenie lekarza orzecznika albo komisji lekarskiej, co oznacza, że orzeczenie to nie podlega uznaniu administracyjnemu.
We wniosku z dnia [...] sierpnia 2009 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, A. C. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu i podniosła, że organ winien uwzględnić odpowiednio długi okres opłacania składek oraz fakt, iż orzeczeniem Komisji Lekarskiej z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] nie zdołano ustalić całkowitej niezdolności do pracy, lecz nie powstała ona przed dniem [...] kwietnia 1999 r. oraz okres pobierania zasiłku stałego przez [...] miesięcy z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lipca 2009 r. i w uzasadnieniu – powołując się na argumentację w niej podaną – stwierdził, że okres pobierania zasiłku stałego nie jest okresem ubezpieczenia i nie może być uwzględniony, jako okres składkowy, zaś trudne warunki materialne i "brak środków utrzymania" nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. C. zarzuciła zaskarżonej decyzji:
- – naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. poprzez jej wydanie bez wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, pomimo że organ posiadał informację o toczącym się postępowaniu w sprawie orzeczenia Komisji Lekarskiej i inną datą powstania całkowitej niezdolności do pracy,
- – błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie daty powstania całkowitej niezdolności do pracy na dzień [...] października 2006 r.,
- – obrazę przepisu art. 83 wskazanej już wyżej ustawy poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w sprawie polegające na przyjęciu, że nie zachodzą w jej sytuacji szczególne okoliczności,
- – błędna przyjęcie, że okres pobierania zasiłku stałego z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym opieki w latach [...] jest bez znaczenia w sprawie, pomimo iż ma on wpływ na ustalenie okresów składkowych i nieskładkowych.
W uzasadnieniu natomiast podniosła, że zachorowała na rzadką chorobę i lekarze przez wiele lat nie mogli jej zdiagnozować, co świadczy o szczególnych okolicznościach.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Choć przyznanie tego świadczenia ustawodawca pozostawił uznaniowej decyzji organu, to nie oznacza to, że ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Jednak ustalenie ich istnienia musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Stosownie bowiem do brzmienia art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).
Innymi słowy mówiąc, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on przestrzegać m.in. zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Jest również zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) i musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.
Tymczasem w rozpatrywanej sprawie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powołanych przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć – zdaniem Sądu – istotny wpływ na jej wynik. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W szczególności dotyczy to ustalenia daty powstania u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy. Stwierdzić bowiem należy, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS z jednej strony wskazał o wiążącym dla niego orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej, z drugiej zaś bezkrytycznie w odniesieniu do powyższej tezy uznał, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2009 r., ustalono u skarżącej całkowitą niezdolność do pracy od dnia [...] października 2006 r. Tymczasem bezspornym w sprawie jest, i na co skarżąca zwracała organowi uwagę we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że orzeczeniem Komisji Lekarskiej z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...], znajdującym się w aktach administracyjnych sprawy, nie zdołano ustalić daty całkowitej niezdolności do pracy akcentując jedynie, że nie powstała ona przed dniem [...] kwietnia 1999 r. Reasumując, w świetle powyższych rozważań nie można wykluczyć, że skarżąca była całkowicie niezdolna do pracy znacznie wcześniej, aniżeli zostało to wykazane przez organ.
W konsekwencji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie podejmując w rozpatrywanej sprawie niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a przede wszystkim nie dokonując oceny w kontekście szczególnych okoliczności uniemożliwiających skarżącej spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty w trybie zwykłym, dopuścił się naruszenia wskazanych powyżej reguł procesowych. Ponadto nie bez wpływu na powyższą ocenę pozostaje również fakt pobierania przez skarżącą zasiłku stałego z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki, bowiem nie świadczy to o jej lekceważącym stosunku do podejmowania zatrudnienia, lecz o obiektywnej i nieprzewidywalnej, a z punktu społecznego akceptowalnej oraz zasługującej na aprobatę, przyczynie uniemożliwiającej świadczenie pracy.
Ponadto niezrozumiałym całkowicie jest stanowisko organu w świetle przesłanek z art. 83 ustawy, który w zaskarżonej decyzji stwierdza wprost, że "brak środków utrzymania" nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania spornego świadczenia.
Rozpoznając zatem ponownie sprawę, organ winien przede wszystkim wyjaśnić powyższe wątpliwości, a nie bezkrytycznie formułować swoją tezę, po czym przeanalizować je w zestawieniu z poczynionymi wyżej uwagami, a dopiero potem na nowo ocenić – zgodnie z powyższymi rozważaniami i wątpliwościami Sądu – czy spełniona została przesłanka braku szczególnych okoliczności. Tym bardziej, że ustalony przez organ okres zatrudnienia skarżącej przekraczający 19 lat w zestawieniu z jej wiekiem, nie jest rażąco krótki. Reasumując, zobowiązanie organu winno sprowadzić się do dokonania subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83 ust. 1 ustawy, z uwzględnieniem poczynionych powyżej rozważań.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1c w zw. z art. 152 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.