Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. M. o przyznanie jej małoletniemu synowi B. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem stwierdził, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przez zmarłego ojca dziecka przeszkód w podjęciu zatrudnienia.
Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy, M. M. opisała ciężką sytuację materialną rodziny. Wskazała, że przerwy w zatrudnieniu zmarłego spowodowane były dolegliwościami zdrowotnymi, które wystąpiły na wiele lat przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy. Podkreśliła, że mąż miał prawie 20-letni staż pracy. Decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] sierpnia 2012 r.
W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.
Ponadto wskazał, że powołany wyżej przepis może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy pomimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że renta rodzinna nie może być przyznana, bowiem w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu.
Na podstawie dokumentacji, zgromadzonej w aktach rentowych, organ ustalił, że na 58 lat życia ojca dziecka udokumentowano 19 lat, 5 miesięcy i 6 dni okresów składkowych. W ocenianym 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano 7 miesięcy i 25 dni okresów składkowych. Nadto, w okresach od [...] stycznia 1991 r. do [...] października 1996 r., od [...] lutego 1997 r. do [...] lipca 2000 r. i od [...] listopada 2000 r. do września 2006 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Odnosząc się do argumentacji skarżącej dotyczącej problemów zdrowotnych ojca dziecka, organ wyjaśnił, że samo wystąpienie schorzenia nie jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Początków niezdolności do pracy nie można opierać na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe, bądź z przeważającym prawdopodobieństwem, ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Z akt sprawy wynika, że orzeczeniem z dnia [...] września 2004 r. lekarz orzecznik ZUS orzekł częściową niezdolność do pracy zmarłego od marca 2001 r. na trwałe, natomiast orzeczeniem z dnia [...] października 2006 r. – całkowitą niezdolność do pracy od września 2006 r. do [...] października 2009 r.
Zdaniem Prezesa ZUS orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.
Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2012 r. stała się przedmiotem skargi M. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której ponowiła argumenty przedstawione we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Skarga analizowana według tych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie.
W ocenie Sądu, organ prawidłowo odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku, stwierdzając, że w sprawie nie zachodzi, konieczna w świetle treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, przesłanka szczególnych okoliczności. Wskazać bowiem należy, że zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.
Przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku długość stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy, aczkolwiek ważna, to jednak nie ma decydującego znaczenia. Istotne są natomiast powody braku uprawnień wnioskodawcy do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Ustalenia zatem wymaga, czy brak uprawnień do świadczenia zwykłego został spowodowany okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. W orzecznictwie przyjmuje się, iż okolicznościami szczególnymi na potrzeby stosowania powołanego przepisu są trudne do przezwyciężenia przeszkody, zdarzenia bądź trwałe stany, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Rozumie się przez nie także wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia i związanego z nim obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 436/05, Lex nr 191799).
Należy zwrócić uwagę, że w przypadku renty rodzinnej po zmarłym ubezpieczonym, szczególne okoliczności winny być odnoszone do zmarłego, gdyż renta rodzinna jest pochodną jego świadczenia.
Zmarły w wieku 58 lat ojciec małoletniego B. W. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący łącznie 19 lat, 5 miesięcy i 6 dni. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 (publik. LEX nr 194870) wyraził pogląd, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności.
Ponadto w dziesięcioleciu, przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych J. W. legitymował się okresem zaliczanym do świadczeń emerytalno - rentowych w wymiarze 7 miesięcy i 25 dni. W wykazanych przez organ okresach, poprzedzających powstanie całkowitej niezdolności do pracy, ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym.
Poszukując wyjaśnienia przyczyn powstałych przerw w zatrudnieniu, nie można nie dostrzegać, że w świetle orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2004 r. ojciec małoletniego od marca 2001 r. stał się osobą częściowo niezdolną do pracy. Jednakże, jak słusznie przyjął Prezes ZUS, częściowa niezdolność do pracy ogranicza, a nie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Wobec tego nie jest przesłanką samoistną, kwalifikowaną jako szczególna okoliczność stojąca na przeszkodzie w kontynuowaniu zatrudnienia. Jednocześnie należy podkreślić, że występujące przerwy w zatrudnieniu zmarłego w większości dotyczą okresu poprzedzającego datę powstania częściowej niezdolności do pracy. Skoro orzeczona częściowa niezdolność do pracy powstała w 2001 r., to bez wątpienia we wcześniejszym okresie miał on realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia.
W sprawie brak jest ponadto jakichkolwiek dowodów, wskazujących na inne zdarzenia lub stany, które mogłyby być rozpatrywane w kontekście szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy.
Odnosząc się natomiast do wskazanej przez skarżącą, a niekwestionowanej przez organ, trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, należy stwierdzić, że nie może ona stanowić samodzielnej przesłanki, uzasadniającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, czyli świadczenia o charakterze ubezpieczeniowym, a nie socjalnym.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.