Uzasadnienie
Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] lipca 2019 r. nr [...]Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), po rozpatrzeniu wniosku H.S. (dalej: "skarżący") z 19 marca 2018 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 52 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS podkreślił, że warunki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołując się na dokumentację zgromadzoną w aktach rentowych, Prezes ZUS wskazał, iż na przestrzeni 52 lat życia, tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy,skarżący udokumentował tylko 11 lat, 4 miesiącei 27 dni łącznych okresów składkowych. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy -zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczeniaw trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok i 1 dzień okresów składkowych.
Organ zaakcentował, że w latach 1982-1983, 1994-1996, 1999-2000, 2003-2005 i 2005-2011 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalnościobjętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.
Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiemw wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy.Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącego ustalona dopiero od [...] czerwca 2011 r. Do tego dnia nie istniały przeszkody w podjęciuzatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień doświadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto skarżący nie wykazał innych szczególnychokoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, naktóre nie miał wpływu.
Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi skarżącego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając naruszenie:
- a) prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a wkonsekwencji uznanie, iż nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia z art. 83 ust. 1 ww.ustawy;
- b) prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niedopełnienieobowiązków spoczywających na organie podatkowym z mocy art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jedn. Dz. U z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej: "k.p.a.").
W uzasadnieniu skargi skarżący szczegółowo opisał przebieg swojego zatrudnienia, wskazując, że w 1977 r. skończył Zasadniczą Szkołę Zawodową w W. w zawodzie mechanikkierowca pojazdów. Po ukończeniu ww. szkoły pracował jako kierowca we [...] Przedsiębiorstwie [...] do [...]lutego 1979r., ponieważ wypowiedziano mu umowę o pracę. Potem w okresach: od [...] września 1979r. do [...] grudnia 1981 r. oraz od [...] listopada 1983 r. do [...] marca 1987 r.pracował jako pracownik fizyczny, a od [...] kwietnia 1987 r. do [...] maja 1988r. - jako elektryk sieci.Następnie od [...] lipca 1988r. do [...] marca 1992r. był kierowcą w Zakładach [...] S.A., od [...] kwietnia 1992r. do [...] października 1994r. pracował na stanowisku pracownika magazynu i transportu, zaś od [...] maja 1996r. do [...] marca 1999r. – ponownie na stanowisku kierowcy.
Następnie od [...] do [...] czerwca 2000 r. pracował jako murarz-malarz, a od [...]sierpnia 2000r. do [...] listopada 2000r. na stanowisku ładowacza. W 2001r. skarżący ukończył kurs na licencję pracownika ochrony fizycznej pierwszego stopnia zorganizowany przez Agencję Ochrony "[...]", po którym w dniu [...] lutego 2001r. zawarł umowę o pracę na okres próbny z ww. Agencją, a [...] maja 2001r. – umowę na czas nieokreślony, przy czym umowa ta została rozwiązana za porozumieniem stron [...] października 2001 r.
W dniu [...] maja 2005 r. skarżący zawarł z Agencją [...] umowę o pracę na czas określony, która była kilkukrotnie przedłużana - w ten sposób pracował od [...] maja 2005r. do [...] sierpnia 2005 r.
Skarżący podkreślił, że był zmuszony podejmować pracę na stanowiskach niezwiązanych z jego zawodem. Jedynym jego celem było znalezienie źródła utrzymania się, dzięki któremu mógłby, przynajmniej jakiś czas,zaspokajać swoje potrzeby życiowe. Przyznał, iż mając 46 lat nie potrafił nadążyć za postępem technicznym, który charakteryzował się wprowadzeniem do procesuprodukcji nowych, udoskonalonych maszyn, urządzeń, narzędzi i nowych technologii, co uniemożliwiałopracę na stanowiskach z wykorzystaniem ww. urządzeń i technologii. Skarżący uczęszczał na liczne rozmowy kwalifikacyjne, jednak potencjalnipracodawcybyli do niego niechętnie nastawieni. Na rynku pracy była duża liczba osób w młodszym od skarżącego wieku oraz bardziej niż on przystosowanych do "realiówwspółczesnego świata". Nadto na jego niekorzyść przemawiały liczne krótkoterminowe umowy o pracę.
Obecnie skarżący jest osobą schorowaną, nieporuszającą się samodzielnie i wymagającą całodobowej opieki. Od [...] czerwca 2011 r. jest niezdolny do pracy. Stale korzysta z pomocyfinansowej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznejw formie zasiłków celowych na pokrycie kosztów zakupu leków oraz żywności.
Skarżący uważa, że spełnia przesłanki ustawowe z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a organ nie dokonał pogłębionej analizy dowodów, co skutkowało stwierdzeniem, iż w niniejszej sprawie nie zachodząokoliczności szczególne uzasadniające przyznanie świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Do przyznania omawianego świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich wyżej mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie.
W niniejszej sprawie orzeczeniemKomisji Lekarskiej ZUS z [...] października 2018 r. nr [...] skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] czerwca 2011 r. do [...] maja 2021 r. Przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed [...] czerwca 2011 r. - kiedy to skarżący doznał rozległego udaru mózgu - wobec niego nie była orzeczona częściowa niezdolność do pracy. Na przestrzeni 52 lat życia skarżący udokumentował okres11 lat, 4 miesięcy i 27 dniokresów składkowych. Nieuzasadnione przerwy w zatrudnieniu obejmowały u skarżącego następujące okresy: cały 1982 r., a także od [...] stycznia do [...] listopada 1983 r., cały 1995 r., od [...] kwietnia do [...] grudnia 1999 r., od [...] stycznia do [...] maja 2000 r., od [...] grudnia 2000 r. do [...] lutego 2001 r., od [...] października 2001 r. do [...] maja 2005 r. oraz od [...] września 2005 r. do [...] czerwca 2011 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy.
W kontekście argumentacji skarżącego, że nie był atrakcyjny na rynku pracy z uwagi na nienadążanie za postępem technicznym orazliczne, lecz krótkie okresy zatrudnienia, dostrzec wypada, iż już w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku – a więc jako młody, dwudziestoparoletni człowiek – skarżący miał przerwy w zatrudnieniu i nie pracował nigdzie dłużej niż trzy lata i cztery miesiące. Jednocześnie skarżący nie wyjaśnił przyczyn tych przerw, a przed [...] czerwca 2011 r. nie była wobec niego orzeczona częściowa niezdolność do pracy. Jak wskazano w ww. orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS z [...] października 2018 r., brak jest podstaw do ustalenia, aby jakakolwiek długotrwała niezdolność do pracy istniała wcześniej, a także przed [...] lutego 2007 r.
Wedle ugruntowanego stanowiska orzecznictwa i doktryny, za szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przyjmuje się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia.
Zatem szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie wyżej wymienionej ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają, możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA": z 4 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3218/18 oraz z 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 290/19 – orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skarżący zarzuca organowi naruszenie obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W tym miejscu zaznaczyć należy, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest postępowaniem prowadzonym na wniosek strony. Obowiązek przewidziany w art. 7 k.p.a. nie zwalnia strony ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. W sprawach z zakresu świadczeń w drodze wyjątku inicjatywa dowodowa należy do strony, jeśli jej zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez nią wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ.
Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej (zdrowotnej i finansowej) skarżącego. Rozumie jego położenie, jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że skarżący nie spełnia kumulatywnie wszystkich przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Raz jeszcze podkreślić należy, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Natomiast potrzeby te mogą uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm.) pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych. Jak przyznaje skarżący, korzysta on stale z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej.
Wprawdzie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest nadal świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (vide wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1196/10). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (vide wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1046/10).
Inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (vide Ł. Prasołek [w:] Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).
Tymczasem skarżący w wieku 52 lat - kiedy to powstała u niego całkowita niezdolność do pracy - legitymował się okresami składkowymi w wymiarze niespełna 11 lat i 5 miesięcy, a w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania tej niezdolności - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - wykazał jedynie 1 rok i 1 dzień okresów składkowych.
Reasumując, organ prawidłowo wywiódł, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Sąd stwierdza, iż zaskarżona decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.