Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...], odmawiającą przyznania małoletniemu B. P., reprezentowanemu przez przedstawicielkę ustawową - matkę A. P., renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu J. P. Obie ww. decyzje Prezesa ZUS zostały podpisane przez Wicedyrektor Departamentu Świadczeń Emerytalno - Rentowych – E. N., działającą z upoważnienia organu.
W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił, że brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego po osobie zmarłej i w związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę.
Organ wskazał, iż w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, na skutek, których ojciec wnioskodawcy nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 49 lat ojciec wnioskodawcy – J. P. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 24 lata, 6 miesięcy i 23 dni. W okresie od ustania ostatniego okresu składkowego, jakim było pobieranie zasiłku dla bezrobotnych, w dniu 25 sierpnia 2000 r. do śmierci w dniu 6 grudnia 2007 r., tj. przez okres wynoszący ponad 7 lat, nie udowodniono jakiegokolwiek okresu zatrudnienia popartego opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. We wskazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Organ podkreślił przy tym, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Podał również, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, choroba alkoholowa nie jest uznawana za okoliczność usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu. Poprzez podjęcie skutecznego leczenia odwykowego ojciec dziecka miał bowiem możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywał pracy i nie odprowadzał składek na ubezpieczenia społeczne.
Prezes ZUS, nie stwierdził także wystąpienia w sprawie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazany dochód na osobę w rodzinie wynoszący 815,95 zł brutto przekracza bowiem kwotę najniższej emerytury i nie pozwala na uznanie, iż małoletni nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił przy tym, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję A. P. zarzuciła, że jest ona dla niej krzywdząca, a organ nie zapoznał się z całością jej sytuacji. Powołała się na trudną sytuację materialną, podkreślając, że po uiszczeniu stałych opłat związanych z eksploatacją mieszkania pozostaje jej niewiele na utrzymanie siebie i syna. Z pieniędzy tych musi przeznaczać pewne kwoty na zakup leków dla siebie oraz przedmiotów niezbędnych dziecku do szkoły. Na małoletniego syna nie otrzymuje zaś żadnych świadczeń pieniężnych.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na zarzuty skargi, organ podkreślił, że sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie stosownie do potrzeb wnioskodawcy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oceniając legalność zaskarżonej decyzji, uznał, że nie narusza ona prawa i wyrokiem z dnia 19 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 2046/09 oddalił skargę A. P. - przedstawicielki ustawowej małoletniego syna B. P. Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił skargę kasacyjną wymienionej i wyrokiem z dnia 19 listopada 2010 r. sygn. I OSK 1525/10 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po ponownym rozpatrzeniu sprawy zważył, co następuje
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do postanowień art. 190 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.
W ślad za Sądem II instancji należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 20 maja 2010 r. o sygn. akt I OPS 13/09 (publ. LEX nr 579940) stwierdził, iż przepis art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie ma zastosowania jedynie do osoby piastującej funkcję ministra, w rozumieniu art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a., w postępowaniu, o jakim mowa w art. 127 § 3 k.p.a. Należy zatem a contrario przyjąć na podstawie rozważań zawartych w przedmiotowej uchwale, że przepis art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. ma zastosowanie w postępowaniu, o jakim mowa w art. 127 § 3 k.p.a., w przypadku, gdy funkcję organu wykonuje upoważniony pracownik organu, który wydał decyzję objętą wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.
W niniejszej sprawie tym pracownikiem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podlegającym wyłączeniu, jest Wicedyrektor Departamentu Świadczeń Emerytalno - Rentowych – E. N., która podpisała obie wydane w sprawie decyzje. Instytucja wyłączenia pracownika organu administracji publicznej jest tylko jednym z elementów gwarancji prawa do obiektywnego, bezstronnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, zatem wydanie decyzji po złożeniu wniosku o ponowne jej rozpatrzenie przez tę samą osobę niewątpliwie świadczy o uchybieniu tej gwarancji.
Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 3 k.p.a., w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli decyzja wydana została przez pracownika lub organ administracji publicznej, który podlega wyłączeniu stosownie do art. 24, art. 25 i art. 27 k.p.a. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie.
Stosownie zatem do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b" ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (sąd, uwzględniając skargę na decyzję, uchyla ją w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego), Sąd I instancji jest zobligowany do wydania rozstrzygnięcia, o którym mowa w tym przepisie i uchylenia zaskarżonej decyzji w całości.
Prezes ZUS będzie obowiązany powtórnie rozpatrzyć wniosek skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, mając na względzie ocenę prawną Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażoną w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1525/10.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) w związku z art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - orzekł jak w sentencji. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) i pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).