Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2012 r., nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku J. S. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] września 2012 r. nr [...], odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że świadczenie na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie i renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej.
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie J. S. na przestrzeni 47 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy uwzględniono 11 lat, 2 miesiące i 25 dni okresów nieskładkowych i 3 lata, 8 miesięcy i 29 dni okresów nieskładkowych. Organ podał, że okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – J. S. udokumentowała 2 lata, 6 miesięcy i 8 dni tych okresów. Organ wskazał, że jak wynika z dokumentacji orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2012 r. J. S. została uznana za całkowicie niezdolną do pracy od dnia [...] sierpnia 2011 r. do dnia [...] kwietnia 2013 r. Ponadto organ podał, że w okresach od dnia [...] kwietnia 1989 r. do dnia [...] września 1997 r. i od [...] sierpnia 2000 r. do dnia [...] lipca 2009 r. J. S. nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi.
Organ wskazał też, że w podanych okresach nie była wobec J. S. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Odnosząc się do podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności związanych ze sprawowaniem opieki nad dziećmi, złym stanem zdrowia i trudnościami w znalezieniu zatrudnienia z uwagi na posiadane wykształcenie, organ wskazał, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające J. S. przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. S., kwestionując powyższą decyzję, wskazała na przebyte przez siebie, w bardzo krótkim czasie 3 zawały serca oraz podała, że w latach wcześniejszych nie pracowała ponieważ urodziła 5 dzieci. Podała też, że nie miała z kim zostawić dzieci, nie miała żadnej pomocy i dlatego nie mogła podjąć żadnej pracy zawodowej. W miejscowości, w której mieszka nie było żadnego żłobka. Przedszkole, które w tamtych latach funkcjonowało oddalone było od jej miejsca zamieszkania i dopiero po odchowaniu dzieci mogła podjąć zatrudnienie.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Choć przyznanie tego świadczenia ustawodawca pozostawił uznaniowej decyzji organu, to nie oznacza to, że ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek.
Jednak ustalenie ich istnienia musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Stosownie bowiem do brzmienia art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. nr 98, poz. 1071 ze zm.).
Innymi słowy mówiąc, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on przestrzegać m.in. zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 K.p.a.). Jest również zobowiązany do należytego oraz wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.) i musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 K.p.a.
Tymczasem w rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powołanych przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć – zdaniem Sądu – istotny wpływ na jej wynik. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Otóż jak wynika z akt sprawy skarżąca od dnia [...] sierpnia 2009 r. do dnia [...] sierpnia 2011 r. podjęła się i prowadziła działalność gospodarczą. Jednocześnie wskazać należy, że orzeczeniem lekarza orzecznika z dnia [...] kwietnia 2012 r. skarżąca uznana została za osobę całkowicie niezdolną do pracy do dnia [...] kwietnia 2013 r. Faktem jest również, że skarżąca w początkowej fazie swojej niezdolności do pracy przebyła w krótkim okresie trzy zawały mięśnia sercowego, jednakże w późniejszym czasie dołączyły się dolegliwości związane z chorobami kobiecymi i tarczycą. Stwierdzić należy, że niewątpliwie zawał mięśnia sercowego traktowany jest jako choroba nagła co oznacza, że wystąpił u skarżącej jak wynika z akt po 17 dniach od zaprzestania prowadzenia przez skarżącą działalności gospodarczej, a zatem w bardzo krótkim czasie. Jak podała skarżąca na rozprawie zaprzestanie prowadzenia przez nią działalności gospodarczej spowodowane było między innymi jej stanem zdrowia.
Stwierdzić zatem w tym miejscu należy, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków.
Nie można zatem wykluczyć, że gdyby nie nagła choroba skarżącej, nadal prowadziłaby ona działalność gospodarczą podjętą w dniu [...] sierpnia 2009 r. i biorąc pod uwagę jej wiek, byłaby w stanie wypracować odpowiedni okres niezbędny do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.
Wskazać należy również, iż skarżąca na przestrzeni 47 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy ma uwzględnione 11 lat, 2 miesiące i 25 dni okresów nieskładkowych i 3 lata, 8 miesięcy i 29 dni okresów nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy J. S. udokumentowała 2 lata, 6 miesięcy i 8 dni. Ponadto należy wskazać również, że skarżąca urodziła 5 dzieci i po okresie niezbędnym do ich odchowania podejmowała próby znalezienia zatrudnienia nie tylko jako bezrobotna ale szukając zatrudnienia indywidualnie u pracodawców znajdujących się na terenie, w pobliżu miejsca jej zatrudnienia. Jak wynika z zaświadczeń załączonych do akt przez skarżącą nie miała ona szans na znalezienie zatrudnienia nie tylko ze względu na niemożność jej zatrudnienia wynikającą z kondycji ekonomicznej tych firm ale również z uwagi na brak wykształcenia i trudną sytuację ekonomiczną w rejonie zamieszkania.
Sąd nie neguje stanowiska organu co do tego, że poświecenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, jednakże co powiedziano już wyżej każdą sprawę należy rozpatrywać indywidualnie. Wskazać należy, że skarżąca we wszystkich swoich pismach do organu podnosiła okoliczność braku w miejscu jej zatrudnienia żłobka jak również fakt istnienia tylko jednego przedszkola, w którym bardzo trudno było umieścić dzieci. Stwierdzić należy, że niewątpliwie inna jest sytuacja w zakresie żłobków i przedszkoli matek w dużych miastach a inna w małych ośrodkach, co może niewątpliwie powodować brak aktywności zawodowej tych matek.
Organ ponownie rozpoznając sprawę obowiązany będzie uwzględnić stanowisko Sądu zawarte w niniejszym wyroku.
W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § i 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.
O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na mocy art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.