Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku małoletniego K. M. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego – matkę K. J. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, postanowił, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] września 2013 r. nr [...], odmawiającą przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.
W uzasadnieniu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki:
- – jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- – nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- – nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Zdaniem organu, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Organ wskazał, że ojciec małoletniego w 10-leciu przypadającym przed dniem jego śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – posiadał udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący [...] rok [...] miesięcy [...] dni, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do [...] udowodnionych okresów składkowych. Analizując przebieg ubezpieczenia zmarłego że na [...] lata życia zmarły ojciec dziecka miał udowodniony [...]-letni okres składkowy i nieskładkowy. W latach 1993-1995, 1998-2001, 2001-2003, 2003-2005, 2008-2013 występowały przerwy w zatrudnieniu. Zmarły cierpiał na chorobę [...] i wielokrotnie podejmował leczenie.
Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wystąpiła o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu skargi matka małoletniego podała, że w jej ocenie, odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku wynika z niespełnienia przez ojca dziecka wymogu przepracowania w ostatnim dziesięcioleciu pięciu lat. Wyjaśniła, że brak ten wywołany był trudną sytuacją na rynku pracy, a ojciec dziecka, mimo dołożenia wszelkich starań w podjęciu zatrudnienia, nie znalazł pracy. Zaznaczyła, że zmarły podejmował starania w znalezieniu pracy. Ponadto, zwróciła uwagę na swoją trudną sytuację materialną. Podkreśliła, że gdyby ojciec dziecka nie zmarł w wieku [...] lat miałby szansę wypracować konieczny okres do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Podkreśliła, że zmarły ojciec małoletniego K. podejmował leczenie [...].
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ww. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym.
W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa inaczej nie stanowi, zatem procesową regułą w tego rodzaju sprawach jest stosowanie przepisów K.p.a.
Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania.
W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewłaściwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zostały nienależycie rozważone i błędnie ocenione.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.
W przypadku renty rodzinnej ocenie poddawana jest sytuacja ubezpieczeniowa osoby, po której świadczenie ma być przyznane i to jej sytuacja ma świadczyć o istnieniu bądź braku szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły w danym przypadku nabycie świadczenia w zwykłym trybie.
W ocenie Prezesa Zakładu, podstawą do odmowy przyznania małoletniemu K. M. świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu był niewystarczający okres składkowy i nieskładkowy w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, a także przerwa w stażu ubezpieczeniowym zmarłego, trwająca w opisanych powyżej okresach, z tą uwagą, że w okresach tych wobec zmarłego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Prezesa ZUS, tak ustalone okoliczności faktyczne nie pozwalają na przyjęcie, że K. M. nie nabył uprawnień do renty w trybie zwykłym wskutek szczególnych okoliczności, a tym samym nie istniały obiektywne przeszkody w podjęciu zatrudnienia w celu zabezpieczenia w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sam zaś [...] zmarłego, jak stwierdził dalej organ, nie może być brany pod uwagę jako szczególna okoliczność, ponieważ nie uniemożliwia on ubezpieczonemu wypracowania odpowiedniego okresu zatrudnienia.
Jednakże, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, tego rodzaju ustalania nie zostały poczynione z uwzględnieniem zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 K.p.a.
Przede wszystkim organ nie wziął pod uwagę, że skarżący udokumentował, iż okres ubezpieczenia jego zmarłego w wieku [...] lat ojca wyniósł [...] lat. Ojciec małoletniego nie był zatem osobą, która nie podejmowała zatrudnienia, będąc osobą zdolną do pracy. Co więcej, po wskazanych przez organ przerwach w ubezpieczeniu zmarły każdorazowo podejmował pracę. Ubezpieczony czynił zatem starania, aby okres ubezpieczenia był kontynuowany.
Natomiast Prezes ZUS ograniczył się jedynie do ustalenia okresu powstałych przerw w zatrudnieniu, odstępując w istocie od wyjaśnienia ich rzeczywistych przyczyn, mimo iż działająca w imieniu skarżącego K. J. już we wniosku o przyznanie świadczenia, a także w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej wyjaśniła, że przyczynami przerw w zatrudnieniu były: trudna sytuacja na rynku pracy w miejscu zamieszkania zmarłego, wysokie bezrobocie oraz skłonności do [...], które z kolei utrudniały jej podjęcie. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ swoje rozstrzygnięcie oparł przede wszystkim na tej ostatniej okoliczności. Prezes ZUS nie dostrzegł jednak, że zmarły, pomimo [...][...], czynił starania o podjęcie pracy, a po ostatniej przerwie w zatrudnieniu podjął pracę, której kontynuację przerwała śmierć. Na tę kwestię zwróciła zresztą w sposób jednoznaczny uwagę matka małoletniego.
W rezultacie organ nie uwzględnił tej okoliczności, jako przyczyny braku wymaganego 5-letniego stażu pracy w dziesięcioleciu przed datą zgonu. Prezes ZUS pominął powyższe okoliczności i ocenił wypracowany okres ubezpieczeniowy zmarłego, jako osoby dotkniętej [...], która nie wykazuje aktywności w poszukiwaniu pracy, w sytuacji gdy zgromadzony w aktach administracyjnych materiał dowodowy nie pozwalał na przyjęcie takiego stanowiska. Podkreślić w ocenie Sądu należy, że ojciec małoletniego K. podejmował próby leczenia choroby [...], a zgon nastąpił w okresie ubezpieczenia, a więc istniało duże prawdopodobieństwo, że kontynuowałby zatrudnienie i wypracował niezbędny okres dla świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS nie ocenił również należycie sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny.
Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien przeprowadzić postępowanie administracyjne, realizując zasadę prawdy obiektywnej, a w ramach tego postępowania winien przeprowadzić postępowanie dowodowe z pełnym uwzględnieniem powyższej zasady.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.