Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...], na podstawie art. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z poźn. zm.), zwanej dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku G. J. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.). Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia łącznie wszystkich warunków określonych w tym przepisie.
Organ wskazał, że zgodnie z przepisami ustawy emerytalnej renta rodzinna przysługuje dzieciom na czas trwania nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Renta rodzinna przysługuje również dzieciom, które stały się całkowicie niezdolne do pracy w czasie uczęszczania do szkoły przed osiągnięciem 25 lat życia. Renta rodzinna w systemie ubezpieczeń społecznych jest ukształtowana jako świadczenie po zmarłym ubezpieczonym, które pozwala na umożliwienie pozostałym po ubezpieczonym dzieciom zdobycie wykształcenia.
Organ wskazał, że w sprawie sytuacja taka nie występuje, gdyż całkowita niezdolność do pracy została ustalona u wnioskodawcy orzeczeniem lekarza orzecznika z [...].04.2019 r. dopiero od [...].04.2004 r., tj. w wieku 33 lat.
Prezes ZUS odnosząc się do twierdzeń strony zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że choroba zaczęła się wcześniej, stwierdził, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy.
Organ podkreślił, że fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14.11.2002 r., sygnatura II SA 2243/02, dostępny w LEX nr 142310).
Prezes ZUS stwierdził, że nie jest szczególną okolicznością fakt, że członek rodziny pozostały po ubezpieczonym stał się całkowicie niezdolny do pracy po zakończeniu nauki w szkole.
Organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi G. J. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji oraz zobowiązanie organu do wydania decyzji przyznającej rentę w drodze wyjątku. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:
- - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ organ nie przeprowadził wnikliwej analizy stanu faktycznego sprawy gdyż członek rodziny (wnioskodawca G. J. - syn J. J.) pozostały po ubezpieczonym J. J. (który wypracował składki ubezpieczeniowe i pobierał emeryturę z ZUS) miał "pecha", że stał się całkowicie niezdolny do pracy dopiero po ukończeniu studiów a nie w ich trakcie do 25 roku życia co, wbrew twierdzeniu organu rentowego, stanowi okoliczność obiektywną, niezależną i niezawinioną przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku i winno być traktowane jako "szczególna okoliczność" w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazał, że organ rentowy w kontekście "okoliczności szczególnych" nie wziął pod uwagę, że całkowita niezdolność do pracy (od [...].04.2004 r.), została orzeczona wobec skarżącego z uwagi na chorobę psychiczną, powodującą konieczność poddania się leczeniu psychiatrycznemu i hospitalizacji ([...].04.2004 r.). Wskazał, że skarżący przed pierwszą hospitalizacją ([...].04.2004 r. i od tego dnia wobec wnioskodawcy orzeczono jego całkowitą niezdolność do pracy) nie leczył się psychiatrycznie, z czego nie można wysnuć tezy, że przed [...].04.2004 r. skarżący był zdrowy i zdolny do pracy, jak to uczynił Prezes ZUS, gdyż doświadczenie życiowe wskazuje, że choroba psychiczna nie powstaje z dnia na dzień, a proces chorobowy rozwija się stopniowo. Skarżący znacznie wcześniej (niż od [...].04.2004 r.) był w złej kondycji psychicznej z uwagi m.in. na gorycz długotrwałego bezrobocia od 1995 r. (było to 9 lat w chwili pierwszej hospitalizacji psychiatrycznej w 2004 r.), mimo wyższego wykształcenia i mimo intensywnego poszukiwania pracy, brak możliwości zatrudnienia, brak środków do życia (pomoc z MOPS - uzyskał dopiero w 2010 r.), obawa przed kolejnym dniem, przed przyszłością, czego kulminacją była pierwsza hospitalizacja w szpitalu psychiatrycznym od [...].04.2004 r. i od tego dnia wobec wnioskodawcy orzeczono jego całkowitą niezdolność do pracy.
Skarżący podkreślił, że choroba (zdiagnozowana [...].04.2004 r.), jej rodzaj, doprowadziła ostatecznie do jego całkowitej niezdolności do pracy (od [...].04.2004 r.) i stan ten nie rokuje poprawy. Rozpoznając niniejszą sprawę organ pominął kwestie związane z charakterem, uciążliwością i skutkami choroby w kontekście możliwości zatrudnienia skarżącego na rynku pracy, co niewątpliwie jest "szczególną okolicznością" w rozumieniu art. 83 ustawy. Skarżący zarzucił, że w konsekwencji organ naruszył art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu powyższych szczególnych okoliczności, co prowadziło do błędnego nie uwzględnienia wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku. Podniósł, że Prezes ZUS w swoich rozważaniach popełnił błąd, ponieważ całkowita niezdolność do pracy potwierdzona orzeczeniem lekarza ZUS jest niezależną przesłanką przyznania świadczenia w drodze wyjątku, która musi zaistnieć w dacie rozstrzygnięcia o przyznaniu tego świadczenia, natomiast ocena stanu zdrowia wnioskodawcy z punktu widzenia "szczególnych okoliczności" w rozumieniu ai1. 83 ust. 1 ustawy nie musi być stwierdzona w orzeczeniu o całkowitej niezdolności do pracy wydanym przez lekarza ZUS. Ponadto data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
W uzasadnieniu skarżący rozszerzył argumentację podniesionych zarzutów. Podkreślił, że rozpoznając niniejszą sprawę organ pominął kwestie związane z charakterem, uciążliwością i skutkami choroby w kontekście możliwości zatrudnienia skarżącego na rynku pracy, co niewątpliwie jest to "szczególna okoliczność" w rozumieniu art. 83 ustawy. Wielokrotne, bezskuteczne poszukiwanie pracy, mimo ukończenia studiów z końcową oceną dobry i obronioną pracą magisterską na ocenę bardzo dobry w zamkniętym małomiasteczkowym środowisku, gdzie często na ubiegające się stanowiska zatrudniano osoby o dużo niższych kwalifikacjach (bez wyższego wykształcenia), gorycz bezrobocia, brak środków do życia, obawa przed dniem następnym, niewątpliwie przyczyniły się do powstania choroby i w konsekwencji do powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawcy.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wskazał, że skarżący złożył wniosek o przyznanie renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Jak jednak wynika z nadesłanych akt, warunki wskazane w art. 83 ustawy nie zostały łącznie spełnione. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2019 r. skarżący uznany został za osobę całkowicie niezdolną do pracy od [...] kwietnia 2004 r. Orzeczenie to, od którego nie wniesiono sprzeciwu, jest dla organu wiążące. Oznacza ono, że do 33 roku życia skarżący nie legitymował się żadnym stopniem niezdolności do pracy. Jego niezdolność od pracy nie powstała u niego ani w okresie do 16 roku życia, ani kontynuowania przez niego nauki do 25 roku życia. Kiedy stał się niezdolny do pracy, był osobą w pełni dorosłą i miał za sobą 15 lat aktywności zawodowej, w czasie którego był w stanie samodzielnie wypracować sobie świadczenia rentowe - czego nie uczynił.
W tej sytuacji organ nie ma podstaw do uznania, ze zachodzą szczególne okoliczności, w wyniku których nie nabył prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, ponieważ niezdolność do pracy powstała znacznie po okresie, w którym jako osoba ucząca się przebywał na utrzymaniu swych rodziców. Późniejszy niż wskazany w ustawie wiek powstania niezdolności do pracy nie jest okolicznością szczególna, zaś renta rodzinna, nawet w drodze wyjątku, nie może być przyznawana osobom od, dawna dorosłym, które już jako dorosłe stały się niezdolne do pracy, lecz prze jakiś czas jeszcze pozostawały na utrzymaniu członków swojej rodziny. Organ wskazał, że zgodnie w wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16 w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia.
Organ wskazał, że w aktach rentowych ani administracyjnych nie istnieją żadne przesłanki do stwierdzenia braków i błędów w postępowaniu orzeczniczym. Nie jest zatem niczym uzasadniony zarzut, że organ tej przesłanki nie zbadał w sposób należyty. Prawidłowość I kompletność postępowania dowodowego w żadnym razie nie zależy od tego, czy na jego podstawie organ doszedł do wniosków postulowanych przez wnioskodawcę.
Renta rodzinna jest świadczeniem, mającym na celu zapewnienie środków utrzymania osobom niesamodzielnym ze względu na wiek, względnie kontynuującym naukę do 25 roku życia. Może być przyznana także osobom starszym, lecz wyłącznie pod warunkiem, ze ich niezdolność do pracy powstanie właśnie w okresach uprawniających do renty. Skarżący ukończył studia wyższe w normalnym trybie i podjął pracą. W wieku 33 lat - zatem 8 lat po ukończeniu wieku kwalifikującego go jeszcze do pobierania renty rodzinnej – stał się niezdolny do pracy. Fakt, że wówczas ponownie przeszedł na utrzymanie rodziców nie obliguje organu do przyznania mu obecnie świadczenia po zmarłym ojcu jako odszkodowania za utratę żywiciela.
Pismem z dnia [...] czerwca 2020 r. organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Pismem z dnia [...] czerwca 2020 r. skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga nie podlegała uwzględnieniu.
Na wstępie wskazania wymaga, że w sprawie niniejszej postępowanie administracyjne wszczęte zostało przez Prezesa ZUS na wniosek G. J. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Odnosząc się do zarzutów skargi podkreślić należy, że w postępowaniu niniejszym Prezes ZUS nie rozstrzygał o prawie wnioskodawcy do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, ale o prawie do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Takie bowiem było żądanie wniosku.
To biorąc pod uwagę Sąd nie znalazł podstaw do uwzględniania skargi. Zgodzić należy się bowiem z organem, że renta rodzinna przysługuje dzieciom na czas trwania nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Renta rodzinna przysługuje również dzieciom, które stały się całkowicie niezdolne do pracy w czasie uczęszczania do szkoły przed osiągnięciem 25 lat życia. Renta rodzinna w systemie ubezpieczeń społecznych jest ukształtowana jako świadczenie po zmarłym ubezpieczonym, które pozwala na umożliwienie pozostałym po ubezpieczonym dzieciom zdobycie wykształcenia. Jak wskazał organ w odpowiedzi na skargę, renta rodzinna może być przyznana także osobom starszym, lecz wyłącznie pod warunkiem, ze ich niezdolność do pracy powstanie właśnie w okresach uprawniających do renty.
W sprawie jest bezsporne, że skarżący stał się niezdolny do pracy w wieku 33 lat. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2019 r. stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy skarżącego od [...] kwietnia 2004 r. jest dla organu wiążące. Zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust.2). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu, lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej.
Z powyższego przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (v. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). W skardze nie przedstawiono żadnych faktów, dokumentów, które mogłyby poddawać w wątpliwość prawidłowość orzeczenia lekarza orzecznika. Nie jest zaś szczególną okolicznością na gruncie tej sprawy fakt, że wnioskodawca jako członek rodziny po ubezpieczonym stał się niezdolny do pracy po zakończeniu nauki w szkole, co trafnie wskazał organ. Podkreślenia wymaga, że brak dokonania w niniejszej sprawie przez organ oceny podnoszonych w skardze dolegliwości zdrowotnych, charakteru choroby i wywołanych nią skutków – w kontekście możliwości zatrudnienia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy – nie stanowi naruszenia prawa procesowego, które mogłoby mieć wpływ na wynik niniejszej sprawy. Sprawa niniejsza nie dotyczy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a renty rodzinnej w drodze wyjątku, na co wskazano już wyżej.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy dotyczącej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku organ zasadnie stwierdził, że brak jest podstaw do jej przyznania. Trafnie organ wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), orzekł jak w wyroku.