Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.), po rozpatrzeniu wniosku H. T. – przedstawiciela ustawowego małoletnich A. i M. T. (ur. [...] stycznia 1995 r.) z dnia [...] lutego 2012, odmówił przyznania dla wymienionych skarżących renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich zmarłym w dniu [...] kwietnia 2004 r. ojcu J. T. (ur. [...] marca 1965 r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie.
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie, wykazany średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2012 r. wynosi 799, 18 zł. Zatem dochód w rodzinie wnioskodawczyni może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletnich dzieci, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych i w konsekwencji nie można uznać, aby małoletnie dzieci pozostawały bez niezbędnych środków utrzymania.
We wniosku z dnia [...] listopada 2012 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy przedstawiciel ustawowy skarżących podała, że jej sprawa została rozpoznana nierzetelnie i niesprawiedliwie.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] października 2012 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – stwierdził, że pobierane przez wnioskodawczynię wynagrodzenie z trzech miesięcy ([...]) wynosi [...] zł brutto i w związku z tym dochód na jednego członka w rodzinie wynosi [...] zł miesięcznie, co przekracza kwotę najniższej emerytury, zaś świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, H. T. – przedstawicielka ustawowa małoletnich wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i stwierdziła, że po śmierci ojca dzieci, córki są pozbawione jakiejkolwiek pomocy pieniężnej, a wskazując na stan faktyczny sprawy podała, że poprzednio, tj. w [...]r. odmówiono przyznania świadczenia w drodze wyjątku z uwagi na brak szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie ustawowym. Zatem decyzje te są niespójne. W dalszej części stwierdziła, że – wbrew stanowisku organu – córki nie posiadają niezbędnych środków utrzymania, bowiem chcą rozpocząć studia, a osiągane przez nią dochody są niewystarczające.
Następnie powołała się na staż zatrudnienia męża wynoszący 18 lat konstatując, że zostały spełnione warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a ona sama chce zapewnić córkom jak najlepsze wykształcenie.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m. in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.
Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.).
Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.
Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny.
Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, iż skarżące nie spełniają jednej z przesłanek uprawniających do uzyskania renty na szczególnych zasadach, a mianowicie posiadają one niezbędne środki utrzymania. Zgodzić się trzeba ze stanowiskiem wyrażonym w zaskarżonej decyzji, że brak środków finansowych niewystarczający na zaspokojenie wszystkich potrzeb życiowych, nie jest tożsamy z powyższą przesłanką. Podkreślić bowiem należy, że przy ustalaniu niezbędnych środków utrzymania, należy się kierować dochodem przypadającym na jednego członka w rodzinie w porównaniu z najniższą emeryturą i jest to – przyjęte już w orzecznictwie sądowym – w miarę zobiektyzowane kryterium (vide: np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 marca 2009 r. sygn. akt I OSK 1191/09). Tymczasem średni miesięczny dochód na jednego członka w rodzinie skarżących wynosił – jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie – [...] zł brutto miesięcznie, zaś najniższa emerytura od dnia 1 marca 2012 r. wynosiła 799,18 zł.
Innymi słowy, sama trudna sytuacja materialna nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, uzależnionym wyłącznie od statusu finansowego, zaś pozostałe zarzuty ze skargi nie dotyczącą niniejszej sprawy.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), należało orzec jak w sentencji wyroku.