Uzasadnienie
Pismem z dnia 3 lutego 2015 r. [...] (dalej także "skarżący") wniósł do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "organ") o przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 poz 1383.). Przyznanie tego świadczenia jest możliwe, gdy wnioskodawca spełnia następujące warunki:
- 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym;
- 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności;
- 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
- 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Wszystkie powyższe przesłanki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Postanowieniem Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2015 r., utrzymanym w mocy postanowieniem z dnia [...] marca 2015 r., postępowanie administracyjne w przedmiocie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku zostało zawieszone, z uwagi na toczące się jednocześnie postępowanie sądowe o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. W dniu [...] listopada 2017 r. wydano postanowienie o podjęciu postępowania administracyjnego oraz decyzję o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że zgodnie z 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodzin, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Warunki określone w przywołanym przepisie muszą być spełnione przez wnioskodawcę łącznie, zatem niespełnienie któregokolwiek warunku wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W przedmiotowej sprawie warunki te nie zostały spełnione, albowiem jak wynika z nadesłanych akt, skarżący w dniu 1 października 2017 r. nabył prawo do emerytury w trybie ustawowym i tym samym nie może mu być przyznane ani zamiast ani obok świadczenia ustawowego świadczenie w drodze wyjątku, ponieważ nie ma podstaw do przyznania tego świadczenia w zbiegu z innymi świadczeniami.
Ponadto ustalono, że skarżący pobierając emeryturę nie jest też pozbawiony środków utrzymania w wymiarze niezbędnym. Skarżący wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy. Wywodził, że postępowanie o rentę dla niego trwało bardzo długo – od 2015 r. i domagał się przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku od daty wystąpienia z wnioskiem w dniu 5 lutego do dnia uzyskania przez niego prawa do emerytury – w charakterze wyrównania za okres, kiedy w jego sprawie toczyło się postępowanie przed sądem a on sam nie otrzymywał żadnych środków z ZUS. Prezes ZUS utrzymał powyższą decyzję w mocy decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. nie znajdując nowych okoliczności, mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu Prezes ponownie wyjaśnił zarówno niemożność łączenia świadczenia w drodze wyjątku ze świadczeniami w trybie ustawowym, jak i brak podstaw do wypłaty wyrównania za okres wsteczny.
Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję podnosząc, że się z nią nie zgadza. Wskazał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych celowo przedłużył procedurę przyznania świadczenia w drodze wyjątku na skutek czego został on pozbawiony środków do życia i domaga się przyznania renty w drodze wyjątku za cały okres od daty złożenia wniosku.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej jako p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) – c) p.p.s.a.).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę materialną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z jego treścią ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Powołana regulacja ma charakter szczególny i pozwala –w wyjątkowych sytuacjach - na uzyskanie świadczenia, odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do jego uzyskania w zwykłym trybie.
Świadczenia z ww. przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa pozostawia ich przyznanie wyłącznie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w drodze wyjątku, a nie w każdej sytuacji, w której zostanie złożony stosowny wniosek w tym przedmiocie.
Sądy administracyjne mogą kontrolować te decyzje jedynie pod kątem legalności, tj. zgodności z prawem. Z tego punktu widzenia zaskarżona decyzja jest prawidłowa.
Podkreślenia wymaga, że wydając decyzję, Prezes bierze pod uwagę stan faktyczny z chwili orzekania. W chwili wydania decyzji Skarżący nabył już (w dniu 1.10.2017r.) uprawnienie do emerytury, w związku z czym Prezes nie miał podstaw do przyznania mu świadczenia drodze wyjątku.
Skarżący wywodził, że postępowanie o rentę dla niego trwało bardzo długo, od 2015 r., i domagał się przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku od daty wystąpienia z wnioskiem w dniu 5 lutego, do dnia uzyskania przez niego prawa do emerytury – "w charakterze wyrównania za okres, kiedy w jego sprawie toczyło się postępowanie przed sądem a on sam nie otrzymywał żadnych środków z ZUS". Jednakże świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru kompensacyjnego, wyrównawczego ani odszkodowawczego. Dlatego mimo niekwestionowanego braku świadczeń z ZUS w okresie podanym w skardze, świadczenie w drodze wyjątku nie może zostać przyznane jako "wyrównanie" za okres braku środków z ZUS.
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, nawet najtrudniejsza sytuacja materialna danej osoby - sama w sobie - nie jest podstawą przyznania świadczenia w drodze wyjątku (tak wyrok NSA w Warszawie z dnia 12 marca 2002 r., II SA 2955/01, LEX nr 83734 oraz wyrok NSA z dnia 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, LEX nr 1225540).
Wydana wobec Skarżącego decyzja jest zgodna z prawem, dlatego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 p.p.s.a.