Uzasadnienie
Po rozpoznaniu wniosku skarżącej W. T. (ur. [...]– reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową A. T. z dnia [...] kwietnia 2018 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270), odmówił przyznania dla wymienionej małoletniej świadczenia w drodze wyjątku po jej zmarłym w dniu [...] listopada 2016 r. ojcu M.T. (ur. [...].). W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie.
W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, to w pierwszej kolejności bada się spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Tymczasem zmarły ojciec dziecka w wieku 25 lat, miał udokumentowany łącznie okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok 10 miesięcy i 2 dni, zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenie w trybie zwykłym. Nie bez znaczenia jest też fakt, że zmarły ojciec dziecka w okresach od [...] listopada 2010 r. do [...] września 2011 r., od [...] stycznia 2014 r. do [...] października 2015 r. i od [...] stycznia 2016 r. do [...] maja 2016 r., a więc przez prawie 3 lata nie wykonywał zatrudnienia.
Zatem w ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, zaś przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w całości oraz przeprowadzenia dowodów z dokumentów przedstawionych w skardze zarzucając naruszenie;
1. prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych polegające na jego błędnym zastosowaniu wyrażające się w odmowie przyznania małoletniej W. T. świadczenie w drodze wyjątku w sytuacji, gdy małoletnia ze względu na wiek nie ma możliwości podjęcia pracy i nie posiada niezbędnych środków utrzymania, a nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty z uwagi na szczególne, niezawinione przez nią okoliczności mające charakter szczególny,
2. prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 k.p.a. poprzez brak podjęcia niezbędnych kroków w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz uwzględnienie słusznego interesu małoletniej W. T. W uzasadnieniu – wskazując na opisany powyżej stan faktyczny – podano, że w toku wykonywania przez zmarłego ojca małoletniej miały miejsce dwa wypadki (protokół nr [...]i protokół [...]), gdzie szczególny w skutkach był wypadek z [...] czerwca 2011 r., na skutek czego wymieniony pracujący jako aparatowy procesów produkcyjnych doznał urazu okolicy dołu pachowego prawego, co skutkowało uszkodzeniem nerwów obwodowych prawej kończyny górnej. Z tego powodu był leczony i rehabilitowany, przez 6 miesięcy przebywał na zasiłku chorobowym, a od grudnia 2011 r. otrzymywał świadczenie rehabilitacyjne. Dodatkowo w marcu 2013 r. przebywając na turnusie rehabilitacyjnym doznał skręcenia stawu kolanowego i umowa o pracę z [...] Sp. z o. o. wygasła z dniem [...] grudnia 2013 r. Decyzją lekarza orzecznika ZUS został uznany częściowo za niezdolnego do pracy do [...] czerwca 2014 r., lecz pomimo to poszukiwał pracy, jednakże bezskutecznie ze względu na swoje schorzenia. Dodano, że bezpośrednią konsekwencją wypadku z dnia [...] czerwca 2011 r. stały się zaburzenia adaptacyjne z dominacją zaburzeń emocjonalnych, nastroju i zachowania, które wymagały leczenia psychiatrycznego ambulatoryjnego od dnia [...] stycznia 2013 r. W historii choroby zdrowia psychicznego zdiagnozowano nerwicowe zaburzenia związane ze stresem i pod postacią somatyczną, w postaci zaburzeń na ciężki stres oraz zaburzeń adaptacyjnych. Ta sytuacja z kolei spowodowała, że zaczął nałogowo nadużywać alkohol i zdiagnozowano u niego urojenia alkoholowe.
W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że ojciec dziecka był alkoholikiem nie podejmującym leczenia, zaś stan zdrowia wymienionego nie był okolicznością, która przerwała okres aktywności zawodowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.).
Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.
Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktycznych i w konsekwencji nie dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny.
Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ – w ocenie Sądu – organ nie miał wystarczającej podstawy do przyjęcia, że nie została spełniona przesłanka szczególnej okoliczności uniemożliwiającej spełnienia przez ojca dziecka warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty.
Bezspornym jest, że zmarły ojciec dziecka na przestrzeni 25 lat, miał udokumentowany łącznie okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok 10 miesięcy i 2 dni. Nie budzi również wątpliwości, że był on alkoholikiem.
Jednakże organ wcale nie wziął pod uwagę faktu, że w trakcie wykonywania zatrudnienia, w dniu [...] czerwca 2012 r. doznał on wypadku przy pracy na wskutek którego rozpoznano u niego uraz okolic pachy prawej po upadku z drabiny z uszkodzeniem nerwu promieniowego i łokciowego. Organ nie uwzględnił również, że od tego czasu przebywał on na zwolnieniu lekarskim i okres zasiłkowy zakończył się dopiero w dniu [...] marca 2013 r. Ponadto organ nie uwzględnił, że [...] marca 2013 r. doznał on urazu skrętnego kolana lewego i w tej sytuacji orzeczono 9-miesięczny okres świadczeń rehabilitacyjnych, tj. do dnia [...] grudnia 2013 r. Następnie orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] marca 2014 r., orzeczono wobec niego częściową niezdolność do pracy od czasu świadczeń rehabilitacyjnych do dnia [...] czerwca 2014 r. Niezależnie od powyższego organ nie uwzględnił przy wydawaniu zaskarżonej decyzji, że w wyniku tych wypadków, rozpoznano u niego – jak wynika z opinii lekarskiej lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2018 r. – upośledzenie sprawności ruchowej lewego stawu kolanowego, zaburzenia czucia palców ręki prawej w wyniku uszkodzenia nerwów pośrodkowego i łokciowego z nieznacznym osłabieniem siły chwytu.
W konsekwencji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał poddał żadnej analizie faktu, czy zmarły ojciec dziecka z uwagi na powyższe schorzenia, był na tyle "atrakcyjny" na rynku pracy, że mógł w swoim miejscu zamieszkania znaleźć zatrudnienie.
Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że rozpoznano u niego zaburzenia adaptacyjne, co tym bardziej uzasadnia poddanie analizie i wskazanie w decyzji powyższego faktu.
Niezależnie od powyższego nie uwzględniono faktu, że od dnia [...] stycznia 2013 r. był on leczony psychiatrycznie ambulatoryjnie, gdzie zdiagnozowana u niego również nerwicowe zaburzenia związane ze stresem i pod postacią somatyczną, w postaci zaburzeń na ciężki stres.
Z kolei dokonanie analizy w wymienionym powyżej zakresie mogłoby doprowadzić organ do zgoła innego wniosku.
Co zaś się tyczy choroby alkoholowej, to organ absolutnie nie zbadał i w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w żadnym stopniu nie wspomniał, przez jaki czas i w którym okresie cierpiał on na to schorzenie oraz czy podejmował próby jego leczenia, jak również jaki był wpływ na powyższe, opisanych zaburzeń natury psychicznej. Z kolei brak ów powoduje, że okoliczność ta wymyka się całkowicie spod kontroli Sądu, bowiem choroba ta mogła trwać zarówno w czasie, kiedy był on zatrudniony, jak i przez bardzo krótki okres czasu, kiedy nie pracował i co nie musiało mieć ewentualnie wpływu na treść rozstrzygnięcia.
Rozpoznając sprawę na nowo, organ ustosunkowuje się do powyższych wątpliwości i dokona ponownej oceny, czy w sprawie nie mamy do czynienia ze szczególnymi okolicznościami i uzasadni swoje stanowisko zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018, poz. 1302), należało orzec jak w sentencji wyroku.