Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. Z. z dnia 29 sierpnia 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania renty w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, iż na przestrzeni 51 lat życia A. Z. udokumentował 23 lata, 2 miesiące i 3 dni łącznie okresu składkowego i nieskładkowego. W dziesięcioleciu przypadającym przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy (9 października 2006 r.), zamiast wymaganych przepisami ustawy 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udokumentowano jedynie 2 lata i 22 dni tych okresów, zaś w latach 1998 – 2000 wystąpiła przerwa w ubezpieczeniu wnioskodawcy. Organ dodał, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych, zaś ocena sytuacji materialnej wnioskodawcy nie daje podstaw do uznania, iż pozostaje on bez niezbędnych środków utrzymania.
W dniu 29 grudnia 2007 r. A. Z. skierował do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Motywując wniosek, podał m.in., że jest, zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania, gdyż gospodarstwo domowe prowadzi sam i nie otrzymuje wsparcia ze strony matki. Otrzymywany zaś przez niego zasiłek z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w kwocie 351 zł nie wystarcza na codzienne utrzymanie.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie.
Wskazał ponadto, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż A. Z. zamieszkuje z matką, która pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1463,34 zł, zaś sam wnioskodawca otrzymuje zasiłek stały z MOPS w wysokości 351 zł miesięcznie. Łączny miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie wynosi 907,17 zł, zatem wnioskodawca nie spełnia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania i dlatego świadczenie w drodze wyjątku nie może być mu przyznane.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. Z. wyraził niezadowolenie z powyższej decyzji Prezesa ZUS. Stwierdził, że brak zatrudnienia w latach 1998 – 2000 był spowodowany niekorzystną sytuacją na rynku pracy i wysokim bezrobociem w regionie. Wskazał na swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną oraz podkreślił, iż prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a sam fakt zamieszkiwania wspólnie z matką nie świadczy o tym, że jest na jej utrzymaniu.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w wydanych w sprawie decyzjach.
W piśmie procesowym z dnia 31 marca 2008 r. A. Z. podtrzymał w całości wniesioną skargę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.
Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany.
Z oświadczenia A. Z. załączonego do wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy wynika, iż pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z matką. Wprawdzie we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz w skardze do Sądu skarżący zanegował tę okoliczność, to jednak należy zauważyć, iż zmiana stanowiska strony w tym zakresie nastąpiła dopiero wtedy, kiedy fakt ten stał się jedną z przyczyn odmowy przyznania świadczenia. Podkreślenia wymaga również, iż skarżący nie ma innego miejsca zamieszkania, aniżeli wskazane we wniosku. Koszty utrzymania gospodarstwa domowego, jak choćby opłaty czynszowe, energia, media, itp., spoczywają wobec tego wspólnie na skarżącym oraz jego matce.
Nie ulega zatem wątpliwości, iż ustalając miesięczny dochód A. Z., należało wziąć pod uwagę fakt prowadzenia przez niego wspólnie z matką gospodarstwa domowego (dochód w gospodarstwie domowym – 1463,34 zł). Organ prawidłowo ustalił, iż dochód skarżącego wynosi 907,17 zł brutto, co przekracza kwotę najniższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego (kwota najniższej emerytury i renty brutto – 597,46 zł; w takiej wysokości przyznawane są świadczenia w drodze wyjątku) i nie pozwala stwierdzić, że A. Z. nie ma niezbędnych środków utrzymania. To, czy środki te zaspokajają potrzeby skarżącego, a więc czy są wystarczające, jest zupełnie inną kwestią. Istotne natomiast jest to, że skarżący posiada niezbędny dochód. O tym, że osoba ubiegająca się o świadczenie wyjątkowe nie może posiadać niezbędnych środków utrzymania, a nie niewystarczających, zdecydował sam ustawodawca. Toteż wobec faktu, iż dochód skarżącego wynosi 907,17 zł, nie można przyjąć, że nie ma on niezbędnych środków utrzymania.
Skoro więc w sytuacji skarżącego przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy jest to okoliczność eliminująca go z grona osób, którym może być przyznane jakiekolwiek świadczenie w drodze wyjątku. Sama w sobie przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków.
Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji skarżącego, trzeba jednak podkreślić, że świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.
Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.