Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku E. M. [...] z dnia [...] września 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżąca na przestrzeni 48 lat życia posiada udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 15 lat 5 miesięcy i 21 dni, zaś w ostatnim 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast wymaganych 5 lat okresów ubezpieczeń, posiada tylko 11 miesięcy i 2 dni.
Ponadto w latach 1981 - 1982, 1984 - 1985, 1992 - 1993 oraz 1997 - 2005 nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Stąd też - zdaniem organu - nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącej kontynuowanie zatrudnienia i nabycia świadczenie w trybie zwykłym, bowiem w tym czasie była ona zdolna do pracy. Przy rozpatrywaniu wniosku - jak podał dalej organ - była również uwzględniona trudna sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia.
We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2007 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy E. M. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu administracji i podniosła, że jest wdową po [...] zmarłym [...] mężu, zaś stan jej zdrowia [...] jest poważny i nie rokuje pozytywnie na przyszłość. Aktualnie znajduje się w bardzo ciężkiej sytuacji finansowej i nie stać jej nawet na przejazdy w celu leczenia, zaś w przeszłości opiekowała się chorym ojcem i jego żoną oraz nie mogła znaleźć innego zatrudnienia z uwagi na bezrobocie.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r. i w uzasadnieniu - powołując się na argumentację podaną już w zaskarżonej decyzji - podał, że wobec skarżącej orzeczono całkowitą niezdolność do pracy od dnia 1 grudnia 2006 r., zaś pomoc schorowanemu rodzicowi oraz bezrobocie, nie są okolicznościami uzasadniającymi przyznanie spornego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, E. M. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją, uznając ją za krzywdzącą i powołała się na te same argumenty, co we wnioskach o przyznanie świadczenia i o ponowne rozpatrzenie sprawy, stwierdzając jedynie, że domaga się renty po zmarłym mężu. Dodała ponadto, że szukała pracy intensywnie, lecz nie mogła jej znaleźć, a urząd pracy skierował ją na kurs obsługi komputera i kas fiskalnych, załączając jednocześnie do akt sprawy stosowne zaświadczenie.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że sprawa administracyjna była rozpatrywana pod kątem uprawnień skarżącej do renty w drodze wyjątku z tytułu jej całkowitej niezdolności do pracy, a nie po zmarłym mężu. Nie mniej jednak, do przyznania świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym mężu, brak jest również jakichkolwiek podstaw.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie.
Świadczenie owo nie ma charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, a mianowicie:
- 1. niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami,
- 2. ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku,
- 3. osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że E. M. nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W związku z tym spełnia dwie, z wymienionych powyżej przesłanek.
Jednakże uznanie przez organ, że niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty nie zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami, budzi - zdaniem Sądu - jednoznaczne wątpliwości. Otóż podkreślić należy, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 cytowanej już wyżej ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach, jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.).
Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.
Nie budzi wątpliwości fakt, że podany przez organ w zaskarżonej decyzji łącznie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy, znajduje swoje źródło w - załączonym do akt administracyjnych sprawy - "Stanie sprawy do rozpatrzenia w trybie wyjątkowym wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy" i faktycznie z dokumentu tego wynika, że od dnia od 4 listopada 1997 r. do dnia 21 lutego 2005 r., nie posiada ona udowodnionych okresów składkowych.
Tymczasem ze skargi oraz z załączonego przez E. M. zaświadczenia wystawionego w dniu 17 kwietnia 1998 r. przez Prywatny Ośrodek Szkolenia Kursowego w D. wynika jednoznacznie, że wymieniona w okresie od 19 stycznia 1998 r. do 17 kwietnia 1998 r. ukończyła kurs [...], na który została skierowana przez urząd pracy.
Wniosek z tego, że po wskazanym w "Stanie (...)" dniu 4 listopada 1997 r., skarżąca posiadała status osoby bezrobotnej i nie można wykluczyć, iż w tym czasie pobierała zasiłek dla bezrobotnych.
Jest to o tyle istotne, że w myśl art. 5 ustawy, przy ustalaniu prawa do emerytury i renty, uwzględnia się okresy składkowe i nieskładkowe, zaś zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy, okresami składkowymi są m.in. okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości określonej w przepisach o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Zaś stosownie do brzmienia art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. Nr 99, poz. 1001 ze zm.), okresy pobierania zasiłku wlicza się do okresu pracy wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień pracowniczych oraz okresów składkowych w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Reasumując, w świetle powyższych rozważań nie można wykluczyć, że skarżąca posiadała udowodniony znacznie dłuższy okres składkowy, aniżeli wykazany przez organ, a w konsekwencji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie podejmując w rozpatrywanej sprawie niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, dopuścił się naruszenia wskazanych powyżej reguł procesowych.
Dodać należy, że uwzględnienie skargi nie oznacza, iż Sąd przesądza o istnieniu podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ale wadliwość postępowania dowodowego pozwala przyjąć, że zaskarżona oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z - mogącym mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia - naruszeniem art. 7, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a rozpatrując sprawę ponownie, organ winien w sposób wnikliwy i wyczerpujący odnieść się do wskazanych wyżej uchybień oraz na nowo ocenić ewentualność szczególnych okoliczności, uniemożliwiających skarżącej spełnienie warunków do uzyskania renty w trybie normalnym.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 152 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.