Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po ponownym rozpoznaniu sprawy z wniosku A. O. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2009 r., którą odmówił A. O. przyznania tego świadczenia na rzecz małoletniego syna A. O. W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), jest możliwe jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki:
- 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia.
W toku sprawy ustalono, że zmarły w wieku 55 lat ojciec dziecka posiadał 24 lata, 8 miesięcy i 16 dni udowodnionego okresu ubezpieczenia. W ostatnim dziesięcioleciu przed stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika ZUS udowodniono 3 lata, 8 miesięcy i 16 dni okresu ubezpieczenia, uprawniającego do nabycia prawa do renty. Organ stwierdził również, iż po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla bezrobotnych w październiku 2004 r., do powstania całkowitej niezdolności do pracy w lutym 2009 r., tj. przez 4 lata ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem.
W konkluzji uznał, że przerwa w ubezpieczeniu nie została spowodowana szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia, a sama trudna sytuacja materialna nie stanowi podstawy przyznania świadczenia w trybie art. 83 ustawy.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. O. podniosła, że jej zmarły mąż przepracował łącznie ponad 24 lata. Podkreśliła, że mąż nie mógł w 2004 r. znaleźć pracy, gdyż w tym czasie był już bardzo chory.
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
W dniu 20 maja 2010 r. wpłynęło do akt sprawy pismo skarżącej z dnia 17 maja 2010 r. (k-15) do którego załączone zostało zaświadczenie wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia 6 maja 2010 r. Skarżąca podniosła, że z treści tego zaświadczenia wynika, iż jej mąż pracował i odprowadzał składki w okresie, który nie został uwzględniony przez Prezesa ZUS. Wyjaśniła też, że nadal poszukuje dokumentacji związanej z zatrudnieniem męża, bowiem mąż cierpiąc na chorobę nowotworową i psychiczną "zniszczył wszelką dokumentację dotyczącą jego osoby". Skarżąca stwierdziła również, że była przekonana, iż jej mąż pracował "na czarno" i dopiero po rozmowie z Naczelnikiem Urzędu Skarbowego w [...] okazało się, że był on zatrudniony i odprowadzał składki.
Na rozprawie w dniu 11 czerwca 2010 r. pełnomocnik skarżącej przedłożył zaświadczenie z dnia 10 czerwca 2010 r. na okoliczność uzyskiwanych przez K. O. zarobków w okresie od października 2002 r. do lutego 2009 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), co miało wpływ na wynik sprawy.
Stosownie do treści tego przepisu, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Mimo, iż przyznawanie tego świadczenia ma charakter wyjątkowy i dotyczy ograniczonego kręgu ubezpieczonych, to wydający w tym przedmiocie decyzję uznaniową Prezes ZUS jest zobligowany do przedstawienia jasnych kryteriów, którymi kierował się przy jej wydaniu. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których organ administracji publicznej odmawia obywatelowi określonego dobra lub uprawnienia. Na organie administracji publicznej ciąży więc powinność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.
W sprawie o świadczenie w drodze wyjątku ustawodawca uzależnił jego przyznanie m.in. od spełnienia przesłanki występowania szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uzyskanie renty w trybie zwykłym. Nawiązując do wymienionej przesłanki zauważyć należy, iż w rozpoznawanej sprawie długi staż pracy skarżącego, tj. 24 lata, 8 miesięcy i 16 dni nie został wzięty pod uwagę przy rozstrzyganiu o prawie skarżącego do omawianego świadczenia. Organ pominął tę okoliczność, nie odniósł się do niej.
W uzasadnieniu organ wskazał, że w okresie od dnia 1 listopada 2004 r. do dnia śmierci – [...] sierpnia 2009 r. ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia. Twierdzeniom tym przeczą dowody z dokumentów przedłożone przez skarżącą, to jest zaświadczenie wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] (k-15) oraz zaświadczenie z dnia 10 czerwca 2010 r., złożone na rozprawie w dniu 11 czerwca 2010 r. (k-24). Z powyższych dowodów wynika, iż ustalony w sprawie stan faktyczny nie pokrywa się z rzeczywistym okresem zatrudnienia zmarłego, przyjętym do oceny przez organ rentowy. Badanie spełnienia przesłanki braku szczególnych okoliczności organ jednoznacznie łączy z treścią art. 58 ust. 1 i ust. 2 ustawy, co wynika z całości akt postępowania administracyjnego i zaskarżonej decyzji. Zgodnie z tym przepisem, warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego (w myśl art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy), uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej 5 lat – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat (art. 58 ust. 1 pkt 5), a okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy; do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej (art. 58 ust. 2).
W ocenie organu przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest zatem od posiadania przez wnioskodawcę, w ciągu ostatniego dziesięciolecia, udowodnionego pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego.
Należy jednak wskazać, iż zgodnie z treścią art. 57 ust. 1 ustawy, renta z tytułu niezdolności do pracy (przyznawana na zasadach ogólnych) przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił łącznie następujące warunki:
- 1) jest niezdolny do pracy;
- 2) ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy;
- 3) niezdolność do pracy powstała w okresach, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i 9 lit. a, pkt 10 lit. a, pkt 11-12, 13 lit. a, pkt 14 lit. a i pkt 15-17 oraz art. 7 pkt 1-4, 5 lit. a, pkt 6 i 12, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.
Podkreślić należy, iż stosownie do treści art. 57 ust. 2 ustawy, przepisu ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że na przestrzeni 55 lat życia skarżący udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący ponad 24 lata. Tak długi staż pracy (a z dołączonych do skargi i na rozprawie dowodów wynika, że dłuższy), w ocenie Sądu, nie pozostaje bez wpływu na prawo do świadczenia, pomimo braku opłacania składek przez okres 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu. Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305), jednoznacznie stwierdził, że "renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 cytowanej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy".
Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w powołanej uchwale i stwierdza jednocześnie, że pogląd ten, choć wyrażony w odniesieniu do świadczeń przyznawanych na zasadach ogólnych, znajduje zastosowanie również w sprawach o świadczenie w drodze wyjątku.
Zdarzeniem uprawniającym do świadczenia rentowego, w tym również przyznawanego w drodze wyjątku, jest powstanie niezdolności do pracy, jak ma to miejsce w przypadku skarżącego (całkowita niezdolność do pracy). Sąd Najwyższy podkreślił w cytowanej uchwale, że koncentrując się na treści art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w jego pełnym brzmieniu "należy dojść do wniosku, że w odniesieniu do osób, o których mowa w tym przepisie, ustawodawca zrezygnował nie tylko z wymagania, aby niezdolność do pracy powstała w okresach wymienionych w ustępie 1 pkt 3, ale ponadto określił w sposób szczególny wymagany dla nabycia przez nich prawa do renty okres składkowy i nieskładkowy oraz stopień niezdolności do pracy (...)".
W konsekwencji stwierdzić należy za Sądem Najwyższym, że art. 58 ust. 1 nie odnosi się do art. 57 ust. 2 wymienionej ustawy, który samodzielnie określił minimalny okres składkowy i nieskładkowy. Z tego względu, w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 58 ust. 1, nie znajduje zastosowania ust. 2 tego przepisu, który w przypadku osób w wieku powyżej 30 lat wymaga, aby 5-letni okres zatrudnienia przypadał w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Podkreślić przy tym należy, że zmiana brzmienia przepisu art. 57 ustawy, poprzez dodanie ust. 2, miała na celu przeniesienie sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym, całkowicie niezdolnych do pracy, ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, w oparciu o uznanie Prezesa ZUS, do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty (vide: powołana wyżej uchwała z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05).
Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odmawiając przyznania A. O. świadczenia w drodze wyjątku dla jej małoletniego syna, z powołaniem się na brak spełnienia przesłanki w postaci szczególnych okoliczności, której konieczność zaistnienia organ odnosi do okresu ostatniego 10-lecia, naruszył przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dokonaną przez organ w tym zakresie wykładnię należy więc uznać za nieprawidłową.
Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany jest dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy przez pryzmat uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305) oraz dokonać prawidłowej wykładni przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 152 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.