Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 r., którą to decyzją, wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), odmówił J. S., działającej w imieniu małoletniego K. S., przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji, podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty – nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Organ podał, że w okresach od [...] czerwca 1979 r. do [...] listopada 1981 r. oraz od [...] stycznia 1997 r. do [...] grudnia 1998 r. i od [...] grudnia 1999 r. do [...] sierpnia 2005 r. występowały przerwy w ubezpieczeniu zmarłego ojca dziecka. Organ podkreślił ponadto, że w tym okresie wobec ojca dziecka nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy.
Udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy zmarłego w wieku 56 lat ojca dziecka wynosi łącznie 21 lat, 7 miesięcy i 8 dni.
Dalej organ podał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wnioskująca podniosła, że ojciec dziecka w okresie przerw w zatrudnieniu w Polsce pracował na terenie [...] oraz wskazała na zatrudnienie w firmie O. i P. Okres zatrudnienia w tej ostatniej firmie nie mógł być uwzględniony z powodu nieprzedstawienia przez J. S. dokumentów na tę okoliczność.
Organ podkreślił, że ciężar dowodów w postępowaniu administracyjnym spoczywała wprawdzie na organie administracji, jednak nie można od tego organu oczekiwać, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, iż będzie "po omacku" poszukiwał materiału dowodowego.
W decyzji wskazano również, że trudna sytuacja materialna skarżącej nie stanowi jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a ponadto z materiału dowodowego wynika, że miesięczny dochód w 2 osobowej rodzinie wynosi 1706 zł oraz 261 zł dodatku rodzinnego, co daje kwotę 983,50 zł na jedną osobę.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi J. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o jej uchylenie.
Skarżąca zakwestionowała ustalenia organu, że w jej sytuacji rodzinnej nie zaistniały szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie stanowiącym podstawę prawną rozstrzygnięcia.
W uzasadnieniu skargi podała, że z mężem zaciągnęła kredyt konsolidacyjny, z którego został pokryty remont mieszkania, zostały wymienione wszystkie instalacje c.o. i został kupiony nowy piec. Po śmierci męża sama została ze spłatą kredytu. Aby zabezpieczyć środki na spłatę kredytu, wynajmuje jeden pokój. Podała, że musi przeprowadzić roboty kominiarskie oraz kupić opał na zimę. Swoją sytuację finansową ocenia jako skrajnie ciężką. Sprzedała rower i telefon komórkowy.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.
Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty – nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo prowadzonym postępowaniu administracyjnym.
W niniejszej sprawie okoliczności, o których mowa w przepisie nie zostały należycie zbadane i ustalone.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniach w sprawach o świadczenia określone w ustawie, ma obowiązek stosować przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).
Podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma obowiązek przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej – art. 7 kpa – poprzez podejmowanie wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Ma on także obowiązek należycie i wyczerpująco informować stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego – art. 9 kpa – spoczywa na nim także obowiązek wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny materiału dowodowego – art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa – oraz obowiązek uzasadnienia rozstrzygnięcia według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa.
W rozpatrywanej sprawie organ naruszył przywołane reguły w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Odmawiając przyznania świadczenia w drodze wyjątku, Prezes ZUS nie oparł swojego rozstrzygnięcia na wyczerpujących dowodach, jak również nie poddał szczegółowej analizie zebranych w sprawie materiałów. Podstawą uzasadnienia zaskarżonej decyzji jest stwierdzenie, że zmarły ojciec dziecka w wieku 56 lat, miał przerwy w wykonywaniu zatrudnienia, a udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wprawdzie wynosi 21 lat, 7 miesięcy i 8 dni to jednak w 10-leciu przypadającym przed datą zgonu, nie miał wymaganego okresu 5 lat zatrudnienia.
W ocenie Sądu, zmarły ojciec dziecka przejawiał aktywność zawodową, o czym świadczy łączny długi okres składkowy i nieskładkowy wynoszący ponad 21 lat. Jest to adekwatny okres zatrudnienia dla 56-letniego mężczyzny w dacie zgonu.
Zdaniem Sądu, zmarły ojciec dziecka na miarę możliwości, tj. struktury bezrobocia w okolicy swojego zamieszkiwania, swoich umiejętności zawodowych, wykształcenia, wykazywał aktywność zawodową. W okresie bezrobocia i trudności w znalezieniu pracy, podejmował zatrudnienie jakie udało mu się znaleźć dla utrzymania swojej rodziny.
Powyższe świadczy o tym, że w swoim subiektywnym przekonaniu był odpowiedzialny za rodzinę i jej byt, o czym świadczy chociażby fakt, że wówczas rodzina nie korzystała z pomocy społecznej.
W aktach administracyjnych znajduje się informacja, że zmarły był z zawodu [...]. Możliwości zatrudnienia były związane z sezonem i [...]. Organ nie wyjaśnił wszystkich okoliczności zatrudnienia jakie zostały podane przez J. S. Również z materiału zgromadzonego przez organ nie wynika jaki był stan zdrowia zmarłego, a należy zwrócić uwagę, że w dacie zgonu miał dopiero 56 lat. Tak więc organ nie podjął się oceny, wskazanych wyżej okoliczności, czy przy prawie 22-letnim okresie ubezpieczenia w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające uzyskanie uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych.
Artykuł 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku wprost od stażu ubezpieczeniowego.
W sprawie niniejszej nie można pominąć "sprawiedliwościowego aspektu" orzecznictwa Sądu Najwyższego w tej przestrzeni prawnej. Należy wspomnieć o uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05, która przy okazji zajmowania się przesłankami zawartymi w art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), również dokonuje oceny długości okresów składkowych i nieskładkowych.
W kontekście powołanej uchwały nie można nie zauważyć, że w przedmiotowej sprawie niespełna 22-letni okres składkowy i nieskładkowy dla 56-letniego mężczyzny oraz całokształt innych podniesionych okoliczności, wydaje się przemawiać za przyznaniem renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna zmarłego.
Wskazać również należy, że Prezes ZUS, do dochodu rodziny doliczył kwotę jaką otrzymują z tytułu wynajmu pokoju. Okoliczność ta świadczy o bardzo trudnej sytuacji rodziny i nawet pewnej desperacji, iż podjęli decyzję o zamieszkiwaniu z obcą osobą, dla spłaty rat kredytu, który wzięli na remont mieszkania, jeszcze za życia ojca małoletniego, kiedy nic nie wskazywało, że ich sytuacja życiowa ulegnie tak dramatycznej zmianie.
Mając powyższe na uwadze, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.
O przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 ww. ustawy w związku z § 18 ust. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz. 1348 ze zm.).