Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia [...] stycznia 2005 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpoznaniu wniosku D.P. - przedstawiciela ustawowego małoletnich dzieci K. i K. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] grudnia 2004 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
- - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- - nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Podano również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie powołanych wyżej odnosi się do tej osoby.
W toku postępowania ustalono, że T. P. ojciec małoletnich dzieci K. K. P. na przestrzeni 39 lat życia (ur. [...]stycznia 1965 r., zmarł [...]czerwca 2004 r.) posiada okres ubezpieczenia wynoszący 12 lat, 5 miesięcy i 9 dni. Ostatnio udokumentowany okres ubezpieczenia przypada na dzień [...] lipca 1994 r. W ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia przez okres 1 miesiąca i 25 dni. W latach 1982 - 1984 wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia.
W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ojciec dzieci był zdolny do pracy od ostatniego okresu zatrudnienia, tj. przez 9 lat 10 miesięcy i 6 dni, a zatem w sprawie brak jest szczególnych okoliczności uniemożliwiających kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę ubezpieczoną dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach. Zdaniem organu okres 12 lat, 5 miesięcy i 9 dni jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, który w chwili śmierci miał 39 lata i w stosunku do wieku powinien mieć odpowiednio dłuższy okres ubezpieczenia. Fakt świadomego podejmowania zatrudnienia w N. bez zgłoszenia opłacania indywidualnych składek na ubezpieczenie w Polsce nie może być uznany za szczególną okoliczność, na skutek której ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego.
Organ stwierdził, że kwestia trudnych warunków materialnych podlegała ocenie organu, lecz nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Sądu D.P. zakwestionowała zaskarżoną decyzję podnosząc, że wykazany okres ubezpieczenia jej męża jest wystarczający do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podała, że jej mąż pozostawał bez pracy bez swej winy, ponieważ nie otrzymywał żadnych ofert pracy. Nikt nie mógł przewidzieć nagłej śmierci jej męża. Podała, że praca dorywcza w N. była faktem, lecz miało to charakter incydentalny i trwała od [...] marca 1995 r. do [...] maja 1995 r. Zakwestionowała również twierdzenie organu, że trudne warunki materialne nie mogą stanowić dodatkowego argumentu dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi wyjaśniono, że skarżąca w toku sprawy sama wskazywała, że źródłem utrzymania jej rodziny po 1994 r. była praca dorywcza męża w N. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami;
po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;
po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób prawidłowy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami.
Jak słusznie podkreślił organ, z faktu, że świadczenie w drodze wyjątku po zmarłym członku rodziny jest pochodnym świadczenia osoby zmarłej, należy okoliczności szczególne z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach odnosić właśnie do tej osoby.
Ojciec dziecka w wieku lat 39 miał okres ubezpieczenia wynoszący tylko 12 lat, 5 miesięcy i 9 dni (a w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem był ubezpieczony z tytułu zatrudnienia jedynie przez niespełna 2 miesiące. Ze zgromadzonych materiałów dowodowych sprawy nie wynikają ważne powody, dla których zmarły ojciec dziecka nie mógł spełnić wymagań potrzebnych do uzyskania emerytury lub renty w normalnym trybie. Innymi słowy, aby brak wykazanego zatrudnienia podlegającego ubezpieczeniu w latach 1982 - 1984 i od 1994 r. do 2004 r. był spowodowany szczególnymi okolicznościami, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...).
Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach - na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Należy stwierdzić, że samo powoływanie się na fakt pozostawania przez ubezpieczonego osobą bezrobotną nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Fakt ten nie odzwierciedla, bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli. Tymczasem takich dowodów w sprawie nie przedstawiono.
W warunkach poważnego bezrobocia w kraju i znacznej liczby osób nieposiadających stałego zatrudnienia, uznanie samego faktu pozostawania bez pracy, jako okoliczności szczególnej określonej w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach (...) zniweczyłoby cel i charakter tego świadczenia, które zostało uregulowane w dziale VI tej ustawy jako świadczenie przyznawane w szczególnym trybie.
Należy podkreślić, że kwestia długiego okresu pozostawania przez ubezpieczonego ojca dzieci bez zatrudnienia nie jest przesłanką negatywną przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jednak z całą pewnością sama ta okoliczność ani też fakt, że w okresie tym ojciec dzieci podejmował prace dorywcze nie może być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy powoływanej ustawy. Podejmowanie pracy bez objęcia jej ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem.
Zdaniem Sądu należy uznać za zasadne stanowisko organu, że powoływanie się na trudne warunki materialne nie jest wystarczającym argumentem dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż nie jest to świadczenie socjalne przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy.
Mając na względzie, że zaskarżona decyzja prawa nie narusza, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, na podstawie art. 151 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.