Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] odmawiającą przyznania C. L. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie warunki wymienione w tym przepisie.
Po wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego organ nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Strona nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała wpływu.
Z dokumentacji rentowej wynika, że C. L. udokumentowała 19 lat, 1 miesiąc i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych, uwzględniany przy nabyciu uprawnień emerytalnorentowych. Natomiast w ocenianym 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych -wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie został udowodniony jakikolwiek okres ubezpieczenia. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że w okresach od [...] grudnia 1992 r. do [...] kwietnia 1996 r., od [...] kwietnia 1997 r. do [...] czerwca 1998 r., od [...] maja 1999 r. do [...] marca 2001 r. oraz w okresie od ustania opieki nad członkiem rodziny w marcu 2007 r. do ustalenia wobec wymienionej całkowitej niezdolności do pracy w lipcu 2011 r., wnioskodawczyni nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co między innymi spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w wykazanych przerwach strona nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowania zatrudnienia została u wnioskodawczyni ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dopiero od [...] lipca 2011 r. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.
Odnosząc się do argumentacji przedstawionej we wniosku o ponowne rozparzenie sprawy, dotyczącej złego stanu zdrowia wnioskodawczyni jeszcze przed ustaleniem wobec niej całkowitej niezdolności do pracy, który to uniemożliwiał wykonywanie zatrudnienia, organ wskazał, iż samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. W judykaturze od dawna utrwalony jest pogląd, w świetle którego ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Dowody takie zostały przedstawione i na ich podstawie lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2012 r. uznał C.L. za całkowicie niezdolną do pracy od [...] lipca 2011 r. do [...] grudnia 2013 r. Zgodnie zaś z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej.
Jak z powyższego wynika, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Skoro orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2012 r. wnioskodawczyni została uznana za całkowicie niezdolną do pracy od [...] lipca 2011 r., to organ nie mógł przyjąć innej daty powstania niezdolności do pracy.
Również fakt zaprzestania pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny, w ocenie organu, nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonego, lecz jego wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Umieszczona w art. 83 ustawy przesłanka niezdolności do pracy nie jest ziszczona w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 12 marca 2002 r. sygn. akt II SA 2955/01).
W oparciu o dokonane ustalenia Prezes ZUS stwierdził, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez wnioskodawczynie prawa do świadczenia w trybie zwykłym z przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne.
Ponadto organ w sprawie nie stwierdził ziszczenia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Z akt sprawy bowiem wynika, że C. L. posiada środki utrzymania z tytułu wynagrodzenia jej męża w wysokości 3158,39 zł (brutto - m-c XlI), z którym wspólnie zamieszkuje. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2012 r. wynosi 799,18 zł. Powyższy pogląd znalazł odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. W przedmiotowej zaś sprawie miesięczny dochód brutto przypadający na osobę w rodzinie wynosi 1579,19 zł i przekracza kwotę brutto najniższej emerytury.
Prezes ZUS podkreślił, iż przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt: II SA 4189/01). Jakkolwiek wykazany dochód przypadający na członka rodziny może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.
Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez C. L. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o poddanie kontroli sądowej wskazanej decyzji skarżącą podniosła, iż z powodu przebytych operacji i nadal postępującej choroby nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. Podczas pierwszej operacji w 2011 r. chirurg stwierdził, iż choroba skarżącej bardzo długo się rozwijała. Oznacza to, iż na długo przed stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy, skarżącą miała ograniczone możliwości wykonywania zatrudnienia.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do przepisu art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Zatem organu zasadnie twierdzi, iż w sprawie nie został spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania – przykładowo wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01 (publik. LEX nr 83733). Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącą środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która w dacie orzekania w niniejsze sprawie wynosiła niespełna 800 zł brutto.
W wyroku z dnia 16 marca 2010 r. sygn. akt I OSK 1421/09 (publikowanym w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych) NSA stwierdził, iż: "...przyjęte przez Sąd I instancji kryterium wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej wyznacza kwotowo. Dlatego też, Sąd ten był uprawniony do podzielenia miesięcznego dochodu rodziny skarżącego przez ilość osób pozostających w tej rodzinie, aby uzyskać dochód przypadający na jednego członka rodziny. Skoro dochód w rodzinie skarżącego wynosił w dacie orzekania 760,52 zł brutto na osobę i był wyższy od minimalnej emerytury (636,29 zł brutto w dacie orzekania), to wniosek, że przekraczał on granicę określającą wysokość niezbędnych środków utrzymania jest usprawiedliwiony".
Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powoływanego przepisu art. 83 ust. 1 przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Zaprezentowany pogląd wynika z ukształtowanego orzecznictwa sądowego, na które organ zasadnie się powołał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Skarżąca nie kwestionuje, że wraz mężem prowadzi wspólne gospodarstwo domowe w którym łączny miesięczny przekracza 3000 zł brutto miesięcznie. Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej – 1.579,19 zł brutto (przyjęty z miesiąca grudnia 2012 r.) z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że nie posiada ona niezbędnych środków utrzymania. Zdaniem Sądu, organ trafnie dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazane środki utrzymania na członka rodziny nie są zapewne wystarczające, lecz trudno uznać wymienioną sumę jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych.
W tym sanie rzeczy argumentacja przedstawiona w skardze nie może mieć wpływu na ocenę zasadności wydanej przez Prezesa ZUS decyzji. Nie sposób nie dostrzec, iż skarżąca legitymuje się znacznym okresem składkowym i niesładkowym zaliczanym do uprawnień emerytalno-rentowych oraz jej stan zdrowia wyklucza podjęcie zatrudnienia. Jednakże niespełniony w niniejszej sprawie warunek braku niezbędnych środków utrzymania nie daje Prezesowi ZUS możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z naruszeniem przepisów procedury administracyjnej i wobec tego, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji.