Uzasadnienie
A. K. wniosła skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] października 2019 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Skarżąca działając w imieniu małoletniego dziecka - córki M. K., złożyła wniosek o przyznanie po zmarłym ojcu S. K. renty rodzinnej na podstawie artykułu 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 poz.1383.).
Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2019r. odmówił przyznania świadczenia. Organ wskazał, iż zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Jak wynika z powyższego przepisu przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:
- - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- - nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Warunki określone w wyżej cytowanym art. 83 ww. ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.
Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 62 lat życia ojca dziecka udokumentowano 25 lat, 11 miesięcy i 19 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Jednakże w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 29 dni okresów składkowych. Z posiadanej dokumentacji wynika, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej ojciec dziecka był objęty ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi w okresie od [...].01.1999 r. do [...].03.2019 r., lecz w okresach od [...].01.1999 r. do [...].02.1999 r., od [...].03.1999 r. do [...].06.1999 r., od [...].01.2000r. do [...].05.2002 r., od [...].07.2002 r. do [...].12.2002 r., od [...].02.2003r. do [...].07.2003 r., od [...].08.2003 r. do [...].04.2004 r., od [...].10.2004 r. do [...].11.2004r., od [...].01.2005 r. do [...].12.2005 r., od [...].02.2006 r. do [...].12.2012 r., od [...].10.2013 r. do [...].10.2013 r., od [...].05.2014 r. do [...].06.2014 r., od [...].09.2014 r. do [...].04.2016r., od [...].09.2016 r. do [...].11.2017 r, od [...].01.2018 r. do [...].03.2019 r. nie opłacił składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe wskutek czego powstały przerwy w ubezpieczeniu.
Organ wskazał, iż prowadzenie działalności gospodarczej i nieodprowadzanie z powyższego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne było świadomym wyborem powdującym określone skutki prawne. Trudno zatem uznać, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym.
Ponadto, przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.
Reasumując w tym stanie faktycznym organ nie znalazł podstaw do przyznania małoletniemu dziecku wnioskodawczyni renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej M. K., po zmarłym ojcu S. K. Podnosiła przede wszystkim okoliczności związane z trudną sytuacją materialną.
Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] października 2019r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Organ wskazał, iż po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dziecka nie miał wpływu.
Z akt sprawy wynika, że skarżąca udowodniła 25 lat, 11 miesięcy i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 62 lat.
Organ nie kwestionował udokumentowania odpowiedniego do wieku staż ubezpieczeniowego ojca dziecka. Wskazał, że ww. okoliczności nie wystarczą jednak do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka, bowiem aby przyznać przedmiotowe świadczenie należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Natomiast w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 1 rok, 10 miesięcy i 19 dni okresów składkowych.
Organ podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6 listopada 2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ zaznaczył, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
A.K. wniosła skargę na decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] października 2019 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Skarżąca podnosiła, iż mając na względzie interes małoletniego dziecka nie zgadza się z decyzją Prezesa ZUS i podtrzymuje odwołania, prosząc o ponowne rozpatrzenie i prawidłową ocenę wszystkich okoliczności mogących wpłynąć na przyznanie dziecku renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym nagle rodzicu.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosił o oddalenie skargi w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.").
Oceniając skargę z zastosowaniem powyższych kryteriów należało uznać, iż jest ona niezasadna.
Warto na wstępie zaznaczyć, iż zgodnie ze stanowiskiem komentatorów: "Świadczenia z ubezpieczenia społecznego (zasiłki, renty, emerytury) przysługują ubezpieczonym, jeżeli spełniają wszystkie ustawowe warunki nabycia prawa do danego świadczenia. Nie zawsze jednak wszystkie wymagane warunki mogą zostać spełnione. Z tego względu ustawy ubezpieczeniowe z reguły przewidują możliwość przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym tym ubezpieczonym, którzy ze względu na szczególne okoliczności nie mogli sprostać wymaganiom. W naszym systemie taki wyjątkowy tryb przyznawania ubezpieczonym prawa do renty lub emerytury decyzją Prezesa ZUS przewiduje art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W razie śmierci ubezpieczonego, który nie spełniał warunków nabycia prawa do renty lub emerytury, prawo do ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku przysługuje też członkom rodziny zmarłego ubezpieczonego uprawnionym do pozostawania na jego utrzymaniu.
Analiza treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej prowadzi do wniosku, że przesłankami warunkującymi przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku są: 1) niespełnienie przez ubezpieczonego warunków dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami;
- 2) okoliczność, że ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;
- 3) okoliczność, że osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Konstrukcja prawa do świadczenia w drodze wyjątku jest więc następująca: 1) ubezpieczony (całkowicie niezdolny do pracy), który nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, powinien wykazać szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia tych warunków, oraz brak niezbędnych środków do życia;
- 2) ubezpieczony, który nie nabył prawa do emerytury (gdyż mimo ukończenia wieku emerytalnego nie posiada wymaganej długości stażu ubezpieczeniowego), może ubiegać się o wyjątkową emeryturę, wykazując szczególne okoliczności, z powodu których tego stażu nie osiągnął, oraz że nie ma niezbędnych środków utrzymania;
- 3) jeżeli ubezpieczony, który wskutek szczególnych okoliczności nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, zmarł, to o wyjątkową rentę rodzinną mogą się ubiegać "pozostali po nim członkowie rodziny", jeśli wykażą całkowitą niezdolność do pracy lub wiek uniemożliwiający podjęcie pracy oraz brak niezbędnych środków utrzymania, a także istnienie szczególnych okoliczności. Należy więc stwierdzić, że przesłanka "szczególnych okoliczności" dotyczy tylko ubezpieczonego i ma na celu wykazanie uzasadnionych powodów, dla których nie zostały spełnione warunki nabycia przez niego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury. Dopiero wykazanie tych okoliczności powoduje dalsze postępowanie co do istnienia przesłanek uniemożliwiających osobie ubiegającej się o świadczenie podjęcie zatrudnienia (niezdolności do pracy lub wieku) oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Inaczej mówiąc, gdyby to zdarzenie nie nastąpiło, to ubezpieczony mógłby spełnić w przyszłości warunki do uzyskania renty lub emerytury. Szczególne okoliczności będące przyczyną niespełnienia warunków nabycia prawa do świadczenia to zatem zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków. Taką niezawinioną okolicznością nie będą jednak trudności w prowadzeniu działalności gospodarczej." (I. Jędrasik-Jankowska [w:] Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] Prawo do emerytury z ubezpieczenia i zabezpieczenia społecznego. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, wyd. II, Warszawa 2019r., art. 83).
Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie zawiera przesłanki odnoszącej się do czasu opłacania składek na ubezpieczenie i w konsekwencji nie można dokonywać wykładni takiej przesłanki. Kryterium to pojawia się w orzecznictwie w odniesieniu do okoliczności poszczególnych spraw, stosowane dla oceny, czy zachodzące w niej okoliczności mają charakter szczególny (tak m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 2987/19). Tym, nie mniej organ nie odniósł się jedynie do okresu opłacania składek ale wskazał, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Organ nie kwestionował w niniejszej sprawie sytuacji materialnej, jednakże prawidłowo przyjął, iż sama ta okoliczność nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl).
W przedmiotowej sprawie organ wskazał, iż nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. Skarżąca udowodniła 25 lat, 11 miesięcy i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 62 lat. Organ nie kwestionował, iż skarżąca udokumentowała odpowiedniego do wieku staż ubezpieczeniowego ojca dziecka. Wystąpienie tej okoliczności nie wystarcza jednak do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka, bowiem aby przyznać przedmiotowe świadczenie należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym.
Natomiast w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 1 rok, 10 miesięcy i 19 dni okresów składkowych.
Skarżąca nie wskazała natomiast żadnych szczególnych okoliczności, które powodowały, że składki w okresie prowadzenia działalności gospodarczej nie były odprowadzane. Nie jest przy tym rolą organu poszukiwanie dowodów mających potwierdzać spełnienie przesłanki szczególnych okoliczności. W sprawie nie zostało wykazane, że osoba prowadząca działalność gospodarczą nie odprowadzała składek z przyczyn obiektywnych i nie do przezwyciężenia (tak m.in. NSA w wyroku z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), orzekł, jak w sentencji.