Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2007 r., nr [...], po rozpoznaniu wniosku W. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] grudnia 2006 r., nr [...] o odmowie przyznania wnioskodawczyni świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiono następujący stan faktyczny i prawny.
Wniosek o przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) został wniesiony przez W. C. działającą w imieniu małoletnich dzieci Z. C., E. C., K. C. i S. C. w związku ze śmiercią ich ojca.
W ocenie organu, nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia ustawowego. Wobec tego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r., nr [...] odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletnim dzieciom [...].
W dniu 16 stycznia 2007 r. W. C. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując na swoją trudną sytuację życiową. Wskazała także, że przez ponad 7 lat, kiedy jej mąż nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne, podejmował prace dorywcze, gdyż tylko w ten sposób mógł przyczynić się do utrzymania rodziny. Zaś sytuacja na rynku pracy nie sprzyjała znalezieniu pracy, która umożliwiałaby odprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne. W jej ocenie organ nie wziął pod uwagę sytuacji jaka panowała w latach 1997-2005 na rynku pracy, a w szczególności w ich miejscu zamieszkania. Wyjaśniła, że jej mąż jako osoba niewykwalifikowana nie miał właściwie szansy na legalne zatrudnienie.
W wyniku rozpoznania wniosku W. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
* jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
* nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
* nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
* nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Organ podkreślił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany art. 83 może być stosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach.
Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania w/w art. 83 uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Ważne są zatem, na co wielokrotnie zwracał uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku, powody dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do renty na zasadach ustawowych.
Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły ojciec dzieci na przestrzeni 49 lat życia posiada łącznie udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze 10 lat, 3 miesięcy i 15 dni. W ocenie organu jest on nieadekwatny do jego wieku.
Z przebiegu ubezpieczenia zmarłego wynika, że w okresach od 10 czerwca 1987 r. do 24 lipca 1990 r., od 1 czerwca 1991 r. do 7 października 1993 r. oraz od 8 listopada 1994 r. do 4 maja 1997 r. nie był on zatrudniony ani też nie wykonywał innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ostatnio udowodniony okres ubezpieczenia przypada na dzień 30 czerwca 1998 r. i od tego dnia do dnia zgonu w dniu 12 listopada 2005 r., tj. przez 7 lat 4 miesiące i 12 dni nie został udokumentowany jakikolwiek okres, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne. Organ wskazał, że we wskazanym okresie nie była orzeczona wobec ubezpieczonego całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Organ podkreślił przy tym, że część okresu, w którym ojciec dzieci pozostawał poza ubezpieczeniem, przypada w dziesięcioleciu przed zgonem, w którym powinien udowodnić co najmniej 5-letni okres ubezpieczenia uprawniający do renty.
Zdaniem organu okolicznością szczególną, wskutek której ubezpieczony nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego nie była sytuacja na rynku pracy. W tym zakresie organ powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym samo zamieszkiwanie w małej miejscowości czy braki w wykształceniu (kwalifikacjach) nie przesądzają jeszcze o tym, że przerwy w pracy ubezpieczonego spowodowane były występującym na rynku pracy brakiem pracy.
Organ przy tym podkreślił, że wskazany we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, fakt podejmowania prac dorywczych bez odprowadzania z tego tytułu składek nie może być również uznany jako okoliczność szczególna w rozumieniu powyższego przepisu, gdyż osoba decydująca się na taką formę pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego.
Organ, dostrzegając trudną sytuację materialną wnioskodawcy, wyjaśnił też, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb.
Z decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2007 r., nr [...] nie zgodziła się W. C. i wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skargę należało oddalić.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z brzmienia przepisu wynika, że ubiegający się o świadczenie powinni wszystkie te warunki spełniać łącznie, a gdy chodzi o członków rodziny pozostałych po zmarłym, ich uprawnienia mają charakter pochodny.
Podkreślić należy, że świadczenie przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb – ze względu na trudną sytuację materialną rodziny. Z przepisu tego wynika, że przede wszystkim konieczne jest wykazanie, iż ubezpieczony nie wypracował uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego przyznawanych w zwykłym trybie na skutek szczególnych okoliczności jego życia. Ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia powinno wynikać ze szczególnych okoliczności, niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania.
W tej sprawie zostało ustalone, że zmarły ojciec na przestrzeni całego okresu, w trakcie którego mógł podjąć zatrudnienie, legitymuje się jedynie okresem składkowym i nieskładkowym w wymiarze 10 lat, 3 miesięcy i 15 dni. W okresie poprzedzającym zgon, przez okres 7 lat, 4 miesięcy i 12 dni, nie podjął pracy i nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Okres ten, w którym nie podjął żadnego zatrudnienia, nie był zarejestrowany jako poszukujący pracy i nie miał udokumentowanej niepełnosprawności, należy traktować jako spowodowany przyczynami subiektywnymi.
W rozpoznawanej sprawie, jak trafnie ocenił Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały wykazane zdarzenia, skutkiem których skarżący nie miał obiektywnych możliwości uzyskania dłuższego okresu ubezpieczenia.
Skarżąca podała, że w okresie tym mąż zatrudniał się dorywczo bez wymaganego ubezpieczenia. Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 3238/00, świadome zatrudnianie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Jest to bowiem wynik takiego, a nie innego wyboru osoby decydującej się na takie postępowanie, która winna liczyć się też z jego prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych.
Długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem, bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym orzeczenie całkowitej niezdolności do pracy wobec skarżącego, trafnie organ ocenił jako niespełnienie przesłanki określonej w art. 83 ust. 1 ab initio omawianej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku.