Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z [...] marca 2009 r. nr [...], którą to decyzją odmówił M. D., przedstawicielce ustawowej małoletnich A. i W. D., przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu J. D. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku.
Prezes ZUS wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwały tej osobie. Przesłanka szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ustawy, odnosi się do osoby zmarłej. Za okoliczność taką uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
W motywach uzasadnienia organ podał też, że zmarły w wieku 48 lat ojciec dzieci legitymował się okresem składkowym i nieskładkowym - 21 lat, 11 miesięcy i 13 dni. W ostatnim 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano 3 lata 1 miesiąc i 12 dni tych okresów. Z dniem [...] marca 2001 r. ojciec dzieci zaprzestał pobierania zasiłku dla bezrobotnych a zmarł w dniu [...] kwietnia 2008 r.
Zdaniem organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności po stronie ojca dzieci, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu przez niego zatrudnienia i nabycia uprawnień w trybie zwykłym, albowiem nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Organ stwierdził też, że fakt przebywania ojca dzieci w zakładach karnych nie może być kwalifikowany jako okoliczność od niego niezależna, bowiem sytuacja ta wynikała ze świadomego naruszenia przez niego przepisów prawa. Wskazał, że trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi M. D. - przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci - do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W uzasadnieniu skargi podniosła, że ojciec dzieci do 2005 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych, płatny od dnia [...] stycznia 2001 r. – do dnia [...] marca 2001 r. oraz od dnia [...] marca 2001 r. do dnia [...] stycznia 2005 r. Wskazała, że od dnia [...] lutego 2005 r. do dnia [...] listopada 2005 r. zasiłek płacony był przez OPS S. Natomiast od dnia [...] listopada 2005 r. do dnia [...] stycznia 2008 r. ojciec dzieci odbywał karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym w P. Skarżąca podała, że w tym czasie od dnia [...] września 2007 r. do dnia [...] stycznia 2008 r. pracował w wymiarze 7/8 etatu. Zdaniem skarżącej przez okres od dnia [...] listopada 1999 r. – do dnia [...] kwietnia 2008 r. ojciec dzieci pracował i pobierał zasiłek. Skarżąca podkreśliła, że małoletnie dzieci z chwilą popełnienia przez ojca samobójstwa zostały bez środków do życia. Wskazała, że córka A., która rozpoczęła naukę w I klasie szkoły podstawowej oraz syn, który rozpoczął I klasę w liceum sportowym, zaznały "co to mieszkać pod jednym dachem z ojcem alkoholikiem, awanturnikiem i psychicznie chorym".
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Powyższy przepis posługuje się bowiem sformułowaniem " Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.
Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań, dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty (renty rodzinnej) na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 4 lata w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 25 lat do 30 lat.
Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust.
1. Jednakże przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy brakujący do wymaganego okresu ubezpieczenia okres usprawiedliwiają szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania.
W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że A. D. i W. D. są dziećmi zmarłego J. D. Są pozostałymi po nim członkami rodziny i ze względu na wiek nie mogą oni podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, nie mają również niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną ich matki, pod której opieką pozostają.
J. D. na przestrzeni 48 lat życia udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący 21 lat 11 miesięcy i 13 dni. W ocenie Sądu, jest to stosunkowo długi okres pozostawiania w ubezpieczeniu.
Przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody i przyczyny nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności. Za okoliczność szczególną uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Nie można zgodzić się z poglądem organu, iż co do zasady odbywanie kary pozbawienia wolności nie można zakwalifikować jako "okoliczności szczególnej", o której mowa w art. 83 ustawy. Wyrażony przez Prezesa ZUS pogląd stanowi swoistą sankcję na gruncie systemu zabezpieczenia społecznego. Skoro skarżący poniósł już karę za naruszenie obowiązującego porządku prawnego w trybie procedury karnej, niedopuszczalne jest w aspekcie zasady demokratycznego państwa prawnego, o której mowa w art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, swoiste karanie małoletnich na gruncie systemu zabezpieczenia społecznego. Tym bardziej, że zdaniem skarżącej w okresie przebywania w zakładzie karnym zmarły ojciec dzieci pracował. Prezes ZUS nie odniósł się do tych okoliczności. Nie podjął ustaleń, czy rzeczywiście taka praca była świadczona. Nie ocenił też okresu podlegania ubezpieczeniu przez prawie 22 lata.
Wyrażona przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych błędna ocena stanu sprawy, w kontekście stosowanego art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uprawniała zatem Sąd do uchylenia obu wydanych decyzji.
Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany będzie do uwzględnienia poczynionych przez Sąd uwag.
Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr. 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonywanie decyzji w całości.