Uzasadnienie
Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] marca 2022 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.; dalej: "k.p.a.") utrzymał w mocy decyzję własną z [...] stycznia 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania J. T. (dalej: "skarżący") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wnioskiem z [...] grudnia 2021 r. skarżący zwrócił się do organu o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Żądanie to umotywował "niesłusznym" odebraniem mu świadczenia rentowego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS"), czego dowodem jest - zdaniem skarżącego - wyrok Sądu Apelacyjnego w [...] z [...] lipca 2008 r. Od czasu utraty ww. świadczenia skarżący nie pracuje ani nie "dorabia" ze względu na zły stan zdrowia.
W toku postępowania zainicjowanego powyższym wnioskiem, Prezes ZUS ustalił, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] października 2021 r. skarżący został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy, a na przestrzeni [...] lat życia udokumentował jedynie 17 lat, 2 miesiące i 5 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto zarówno w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie udowodnił żadnego z tych okresów.
W latach [...], [...] i [...] wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Decyzją z [...] stycznia 2022 r. nr [...] organ, w oparciu o art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia.
W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia Prezes ZUS podniósł, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto ze względu na orzeczoną częściową niezdolność do pracy, skarżący nie spełnia warunku wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku w postaci całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Organ uwzględnił także sytuację materialną skarżącego, przy czym nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. decyzją skarżący podkreślił, że do momentu, gdy jego stan zdrowia pozwalał, podejmował zatrudnienie, wykonując różne zawody i podwyższając swoje kwalifikacje. Jednakże na skutek pogorszenia stanu zdrowia nie mógł wykonywać pracy zarobkowej. Schorzenia, na które cierpi, mają okresy silniejszych i łagodniejszych objawów chorobowych, a ich wycofanie nie ma charakteru stałego. W konsekwencji jego niepełnosprawność trwa nieprzerwanie od [...] r., a ustalony stopień niepełnosprawności skarżący posiada od [...] r.
Skarżący również wskazał, iż od [...] r. do [...] r. pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy, ale jego kolejne wnioski o przyznanie tego świadczenia zostały zaopiniowane negatywnie. Odmowa przyznania ww. renty na wniosek skarżącego z [...] r. została zbadana przez Sąd Apelacyjny w Łodzi, Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z 8 lipca 2008 r., sygn. akt III AUa 1430/07, przyznał mu rentę na okres od 2004 r. do 2009 r. W 2009 r. zawieszono mu rentę, co skutkowało tym, że nie mógł się o nią ponownie ubiegać z powodu braku ciągłości wypłaty świadczenia oraz braku wymaganego okresu składkowego w ostatnim dziesięcioleciu.
Dalej skarżący podał, iż od wielu lat pobiera z ośrodka pomocy społecznej zasiłek stały, który aktualnie wynosi 719 zł. Powyższa kwota nie wystarcza mu na pokrycie wszystkich podstawowych potrzeb życiowych, dlatego musi występować o dodatkową pomoc w formie zasiłków celowych. Posiadanie renty pozwoliłoby skarżącemu na normalne funkcjonowanie bez konieczności ubiegania się o zasiłki z pomocy społecznej.
Powołaną na wstępie decyzją z [...] marca 2022 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy swoje uprzednie rozstrzygnięcie.
W uzasadnieniu decyzji drugoinstancyjnej organ zaznaczył, że nie zaistniała przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazał też, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane okolicznościami, na które nie miał wpływu. Według orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] października 2021 r., skarżący jest częściowo niezdolny do pracy do [...] lipca 2022 r. Zatem nie zachodzi przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy. Jest to okoliczność eliminująca skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie ogranicza, ale nie uniemożliwia skarżącemu wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi.
Prezes ZUS zwrócił uwagę, że od [...] do [...], od [...] do [...] oraz od [...] skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a w ww. okresach nie orzeczono względem niego całkowitej niezdolności do pracy. Tak więc przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia skarżącego. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.
Odnosząc się do argumentacji przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ stwierdził, iż samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z przyczyn zdrowotnych nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Przy ustalaniu początków niezdolności do pracy, nie można opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Na poparcie swojego stanowiska Prezes ZUS przywołał orzeczenia sądów.
Jednocześnie organ zaakcentował, że podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, która nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione.
Powyższą decyzję Prezesa ZUS skarżący uczynił przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której domagał się przyznania świadczenia w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy oraz odszkodowania w wysokości trzystu tysięcy zł. Podkreślił, iż decyzją z [...] października 2008 r. ZUS wstrzymał mu wypłatę świadczenia rentowego od [...] a zgodnie z prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi to świadczenie powinno być mu wypłacane co miesiąc do [...]. Po zawieszeniu wypłaty renty, decyzją z [...] października 2010 r. ZUS wznowił mu wypłatę tego świadczenia za okres od [...]. do [...]. Poprzez zawieszenie wypłaty renty skarżący stracił "wszelkie prawa (...) do dalszej kontynuacji i ciągłości świadczenia rentowego z ZUS", dlatego zażądał przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oraz odszkodowania w kwocie trzysta tysięcy zł.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Organ zawnioskował również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W piśmie procesowym z [...] czerwca 2022 r. skarżący wymienił szczególne okoliczności, które nie pozwoliły mu na podjęcie pracy, a mianowicie chorobę oraz prześladowanie od [...] w postaci telefonicznych gróźb karalnych. Jak zaznaczył skarżący, są to zdarzenia zewnętrzne niezależne od jego woli. Nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). W myśl ww. przepisów sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z treści cytowanego wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
W niniejszej sprawie bezsporny jest fakt, iż wobec skarżącego nie została nigdy orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Jednocześnie z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby skarżący kwestionował orzeczenie lekarza orzecznika ZUS nr akt [...] z [...] października 2021 r. ustalające względem niego częściową niezdolność do pracy od [...] do [...]. W myśl art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. W orzecznictwie podnosi się, że w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia.
Orzeczenie o niezdolności do pracy stanowi wprawdzie okoliczność faktyczną, która podlega ocenie w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jednak ocena takiego orzeczenia w ramach tego postępowania sprowadza się wyłącznie do zbadania, czy jego treść odpowiada wymogom zawartym w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Badanie orzeczenia w przedmiocie niezdolności do pracy ma zatem charakter wyłącznie formalny, a poza zakresem zainteresowania w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku pozostaje kwestia prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 4 sierpnia 2022 r., sygn. akt III OSK 7023/21 i powołany tam wyrok NSA z 18 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 871/20 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS był związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] października 2021 r. stwierdzającym czasową (do [...].) częściową niezdolność skarżącego do pracy. Takie rozpoznanie, tj. częściowa niezdolność do pracy, nie wyczerpuje przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd administracyjny (tak jak organ) nie jest władny weryfikować prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika lub komisję lekarską ZUS.
Podkreślić też należy, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku lub sytuacji życiowej ubiegającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.
Na wynik przedmiotowej sprawy (zainicjowanej wnioskiem skarżącego z [...] grudnia 2021 r. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku) nie ma wpływu fakt uprzedniego pobierania przez niego od [....] do [...]. (z kilkuletnimi przerwami) renty z tytułu niezdolności do pracy. W ciągu [...] lat życia skarżący udokumentował 17 lat, 2 miesiące i 5 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, a w dziesięcioleciu przypadającym tak przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie wykazał żadnego z tych okresów.
Nie można również uznać za szczególną okoliczność - jak chciałby tego skarżący - jego subiektywnego odczucia, iż jest osobą prześladowaną od [...], ponieważ ktoś wypowiadał przez telefon groźby pod jego adresem.
Reasumując, organ prawidłowo wywiódł, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Sąd stwierdza, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS mieszczą się w granicach uznania administracyjnego.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.