Uzasadnienie
Wnioskiem z 18 października 2021 r. B.K. (ur. [...] stycznia 1971 r.) zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu M.K.
Prezes ZUS decyzją z [...] stycznia 2002 r. (nr [...]) wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r., poz. 504) odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, a po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z [...] marca 2022 r. (nr [...]), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją dotychczasową decyzję.
W uzasadnieniu organ administracji podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, gdy spełnione są łącznie następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Prezes ZUS podniósł, że [...] ma 51 lat i lekarz orzecznik ZUS nie orzekł wobec niej całkowitej niezdolności do pracy (w orzeczeniu z [...] listopada 2021 r. uznał ją za częściowo niezdolną do pracy od [...] lutego 2013 r. do [...] listopada 2022 r.). Z tego wynika, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana skarżącej, ponieważ nie ma podstaw do przyjęcia, że nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek.
Odnosząc się sytuacji materialnej strony organ wskazał, że warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
B.K. w piśmie z 7 kwietnia 2022 r. zaskarżyła decyzję Prezesa ZUS z [...] marca 2022 r. (nr [...]) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca podniosła, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej – opiekuje się chorym synem, cierpi na depresje, choroby kręgosłupa, nie posiada środków finansowych na niezbędne utrzymanie. B.K. podkreśliła, że z uwagi na stan zdrowia oraz konieczność opieki nad dzieckiem nie może podjąć zatrudnienia.
Skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z jej przesłuchania na okoliczność sytuacji życiowej w jakiej się znajduje.
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Według art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z powołanego przepisu wynika, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wnioskodawcy wówczas, gdy spełnia wszystkie przesłanki w nim wymienione. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w powołanym przepisie.
Prawo do renty rodzinnej w drodze wyjątku jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11.09.2001 r., sygn. akt II SA 1717/01). W pierwszej kolejności należy zatem dokonać ustaleń spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy w odniesieniu do męża skarżącej, a następnie samej skarżącej.
Wobec tego, że skarżąca legitymuje się orzeczeniem lekarza ZUS z [...] listopada 2021 r. stwierdzającym, że nie jest całkowicie niezdolna do pracy, wskazania wymaga, że już ta tylko okoliczność w powiązaniu z wiekiem skarżącej (51 lat) powoduje, że Prezes ZUS nie miał podstaw do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu.
Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te bezwzględnie powinny dotyczyć osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i dotyczą one dwóch sytuacji. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych.
Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżąca legitymuje się bowiem orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS stwierdzającym, że nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Skarżąca nie osiągnęła również ustawowego wieku emerytalnego.
Wobec braku spełnienia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, Prezes ZUS – wobec kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – nie miał podstaw do przyznania wnioskodawczyni renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu (por. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1712/15, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Sąd wyjaśnia skarżącej, że na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy musi być orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS (komisję lekarską ZUS). Nie wywołuje zatem skutków prawnych na gruncie powołanego przepisu ewentualne twierdzenie, że strona nie jest zdolna do podjęcia pracy (por. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2002 r. sygn. akt II SA 2243/02, Lex nr 14231). Organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). W tej sprawie zatem, orzeczenie komisji lekarskiej ZUS było dla organu wiążące.
W zaskarżonej decyzji Prezes ZUS nie zawarł rozważań odnośnie spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w odniesieniu do męża skarżącej. Z akty sprawy wynika jednak, że nie zostały one spełnione. Wprawdzie staż ubezpieczeniowy męża skarżącej wynosił łącznie 26 lat, 11 miesięcy i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych, niemniej w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do nabycia uprawnień w trybie zwykłym, udokumentował 3 lata, 9 miesięcy i 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych. M.K. zmarł po upływie czterech lat od ustania zatrudnienia i z akt sprawy nie wynika, aby niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, a więc stanu zdrowia bądź innego zdarzenia zewnętrznego, niezależnego od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z akt sprawy nie wynika również, aby zmarły mąż skarżącej aktywnie poszukiwał pracy w celu wypracowania okresu uprawniającego do nabycia uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie.
Niezależnie od powyższego, Sąd wskazuje, że zasadniczą przyczyną braku podstaw do przyznania przez Prezesa ZUS renty rodzinnej w drodze wyjątku była w tej sprawie wskazana już wyżej okoliczność niespełnienia przez samą wnioskodawczynię przesłanki braku możności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem jest wyborem rodzica, a zatem nie może być uznana za szczególną okoliczność.
Trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie którego przyznania domagała się skarżąca nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione.
Na zakończenie Sąd wyjaśnia, że przeprowadzenie dowodu przez sąd administracyjny ogranicza się wyłącznie do dowodu z dokumentu i ma ono charakter wyjątkowy. Przeprowadzenie jakichkolwiek innych dowodów poza dowodami z dokumentów (np. dowodu z przesłuchania stron) jest niedopuszczalne.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329), orzekł jak w wyroku.