Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 listopada 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1740/05, uchylił decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2005 r., mocą której odmówiono przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich M. (ur. [...] listopada 1997 r.) i I. (ur. [...] grudnia 1990 r.) Z. po ich zmarłej w dniu [...] października 2004 r. matce Z. Z. (ur. [...] września 1956 r.). W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, że organ dopuścił się naruszenia prawa poprzez pominięcie istotnych dla rozstrzygnięcia faktów uznając, że nie zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby zmarłej matce dzieci nabycie uprawnień do świadczenia rentowego na ogólnych zasadach. Mianowicie nie odniósł się do przerw w zatrudnieniu pod kątem ich usprawiedliwienia, tj. wykazanej aktywności w poszukiwaniu pracy oraz braku propozycji pracy, jak wreszcie urodzenia dziecka i choroby. Ponadto organ nie ocenił adekwatności zatrudnienia zmarłej do jej wieku, jak również nie dokonał analizy majątkowej rodziny zmarłej.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2006 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 k.p.a., utrzymał w mocy wyżej już wskazaną decyzję z dnia [...] czerwca 2005 r. W uzasadnieniu, powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, zaś renta rodzinna jest pochodną świadczenia, które przysługiwałoby osobie zmarłej.
Z kolei za szczególną okoliczność uznać można – zdaniem organu – wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W dalszej części obszernego uzasadnienia wskazał – powołując się na stanowisko judykatury – że przy uwzględnianiu okresu zatrudnienia, należy mieć na uwadze, iż winien to być okres dość znaczny na przestrzeni całego życia osoby ubezpieczonej. Tymczasem zmarła matka dzieci, na przestrzeni 46 lat życia udowodniła okres składkowy oraz nieskładkowy wynoszący 19 lat i [...] dni, zaś w trakcie wykonywania przez nią zatrudnienia wystąpiły przerwy w okresach od [...] maja 1995 r. do [...] listopada 1997 r. oraz od [...] stycznia 1999 r. do [...] sierpnia 2002 r. Reasumując, staż zmarłej matki dzieci nie jest adekwatny do jej wieku jeśli się zważy na fakt, że okres jej aktywności zawodowej wynosi 28 lat, to jest od momentu osiągnięcia pełnoletności do chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy w lutym 2003 r. Ponadto w okresie, kiedy nie świadczyła pracy, była ona zdolna do jej wykonywania.
W dalszej części polemizując z wytycznymi zawartymi w wyroku Sądu organ podał, że sam rozwój choroby u zmarłej matki dzieci, nie stanowi wystarczającego kryterium orzekania o uprawnieniach rentowych, jeśli zmianom chorobowym nie towarzyszą skutki w sferze zdolności do wykonywania pracy. W dalszym ciągu – powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dziećmi, nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej świadomym wyborem.
Ponadto sam fakt zarejestrowania się przez zmarłą matkę dzieci w Urzędzie Pracy i nie otrzymania propozycji pracy mimo ukończenia kursu [...] i [...], w świetle stanowiska judykatury nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 cytowanej już wyżej ustawy. Z kolei praca w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, może być uwzględniona jedynie przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości. Reasumując, w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby zmarłej matce dzieci nabycie uprawnień do świadczenia rentowego na zasadach ogólnych. Natomiast brak niezbędnych utrzymania, które w rozpoznawanej sprawie niewątpliwie występują, jest tylko jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, J. Z. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając jej naruszenie art. 83 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu – powołując się na stan faktyczny sprawy – podał, że za nadinterpretację uznać należy stwierdzenie organu o zbyt krótkim okresie ubezpieczenia zmarłej matki dzieci. Ponadto – powołując się już na wcześniejsze zarzuty – wskazał, że w dniu [...] listopada 1997 r. żona urodziła córkę M. i w tej sytuacji, w okresie ciąży i połogu, żaden pracodawca nie zatrudniłby jej. Reasumując, nie można się zgodzić ze stanowiskiem organu, który stwierdza, że urodzenie i wychowanie czworo dzieci oraz późniejsza choroba, nie stanowi szczególnej okoliczności.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał jednocześnie, że Sąd nie nakazał organowi uznać za szczególną okoliczność sytuacji występującej na rynku pracy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania.
Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu, wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia.
Oznacza to, że wyrok Sądu swym oddziaływaniem obejmuje przyszłe postępowanie administracyjne i powyższe związanie organu ponownie rozpoznającego sprawę, dotyczy elementów uzasadnienia wyroku. Innymi słowy mówiąc, organ administracji publicznej jest zobowiązany do podporządkowania się w pełnym zakresie wytycznym zawartym w uzasadnieniu wyroku. Niezastosowanie się zaś do tej powinności przy ponownym wydawaniu decyzji, narusza zasadę związania organu wyrokiem Sądu i oznacza, że podjęta decyzja jest wadliwa, a w konsekwencji powoduje konieczność jej uchylenia.
W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 21 listopada 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1740/05 wyraźnie wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien zbadać zasadność przerw w zatrudnieniu zmarłej matki dzieci pod kątem ich usprawiedliwienia przesłankami wykazanej aktywności w poszukiwaniu pracy oraz braku jej propozycji, faktem urodzenia dziecka i jej choroby.
Tymczasem organ zamiast zbadać powyższe fakty, a w szczególności wpływ choroby na przerwę w zatrudnieniu, przeprowadził w zaskarżonej decyzji polemikę z wyrokiem Sądu, posiłkując się w tym celu stanowiskiem judykatury. Przypomnieć w tym miejscu należy organowi, że katalog możliwości wyjaśnienia tej kwestii jest niezwykle bogaty i sprowadza się w istocie do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w sprawie. Zaś za dowód, w myśl art. 75 k.p.a., należy dopuścić wszystko, co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych, oględziny oraz oświadczenia. Ponadto, co należy również podkreślić, organ w dalszym ciągu nie podał, czym jest w przypadku zmarłej matki dzieci nieadekwatność czasookresu zatrudnienia w stosunku do jej wieku.
Reasumując, przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ jest zobowiązany ściśle zastosować się do wskazań Sądu.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1a w zw. z art. 153, art. 152 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.