Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przez S. B. jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...], nr [...], utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia [...], nr [...], odmawiającą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego ustawą z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395). Decyzję tę podjęto na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 wspomnianej ustawy, podnosząc w uzasadnieniu, że ubiegający się o świadczenie został wywieziony do Niemiec wraz z matką jako nieletnie dziecko i nie przedstawił dowodów potwierdzających wykonywania pracy przymusowej na terenie Niemiec. Przeprowadzone postępowanie dowodowe potwierdziło jedynie fakt osadzenia strony w obozie koncentracyjnym dla dzieci, co nie mieści się definicji represji uprawniającej do świadczenia.
W skardze strona opisała okoliczności w jakich znalazła się na robotach przymusowych, twierdząc, iż została wywieziona wraz z matką do H. i tam doznała represji w obozie koncentracyjnym. Krzywdzące jest stanowisko organu, że poddanie skarżącego cięższym represjom niż praca przymusowa, jakimi jest pobyt w obozie koncentracyjnym, stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia, tym bardziej że upłynął już termin do złożenia wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. wnosił o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasowe wywody oraz wskazując, iż skarżący wystąpił o przyznanie mu uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie koncentracyjnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej (§ 1). Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowo – administracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. nr 153, poz. 1270).
Z zasady, iż sąd administracyjny ocenia, czy zaskarżona decyzja jest zgodna prawem, wynika konsekwencja co do tego, iż sąd ten rozważa wyłącznie prawo obowiązujące w dniu wydania decyzji jak i stan sprawy istniejący na dzień wydania decyzji (tak NSA w wyroku z dnia 14 stycznia 1999 r., sygn. III SA 4731/97 – LEX nr 37180).
Materialnoprawną przesłanką na podstawie której należało rozpoznać żądanie strony były przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą.
Stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy uprawnienie do przewidzianego tą ustawą świadczenia pieniężnego przyznawane jest na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych oraz dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji.
Skarżący we wniosku zaopiniowanym przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Oddział Wojewódzki w O., wskazał, że w okresie od października 1941 do maja 1945 r. pracował przymusowo w obozie koncentracyjnym w H., wykonując czynności pomocnika w kuchni. Do akt załączył zeznania świadków B. F. i Ł. S., potwierdzone przez organ rentowy, z których wynikał fakt jego pracy przymusowej w okresie wskazanym we wniosku oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia [...] o przyznaniu prawa do renty w związku z pobytem w obozie koncentracyjnym. W toku postępowania odwoławczego przedłożył dalsze dokumenty w postaci m. in. zaświadczenia ZUS w N. o zaliczeniu okresu pobytu w obozie koncentracyjnym od 1941 r. do 1946 r. przy ustalaniu prawa do renty, legitymację dotyczącą uprawnień kombatanckich jego siostry Ł. S. oraz tłumaczenie na język polski istniejącego już w aktach zaświadczenia Międzynarodowego Biura Poszukiwawczego Czerwonego Krzyża w G. dotyczącego pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącego.
Zgodnie z wynikającą z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego zasadą swobodnej oceny dowodów, organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Oznacza to, że organ powinien ustalając stan faktyczny sprawy opierać się na całym materiale dowodowym zebranym w sprawie, a nie tylko na wybiórczo przedstawionych w uzasadnieniu dowodach. Ocena tego materiału powinna być wszechstronna i obejmować nie tylko dowody uwzględnione przy podejmowaniu decyzji, ale i dowody, którym odmówiono przymiotu wiarygodności. Organ powinien rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale i wszystkie dowody we wzajemnej łączności.
Ponadto w razie wątpliwości powinien niektóre dowody przeprowadzić z urzędu, a jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały nie wyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, dla ich wyjaśnienia należy przesłuchać stronę (art. 86 KPA).
Naruszenie powyższych zasad postępowania powoduje, że rozstrzygnięcie sprawy opiera się na dowolnej ocenie dowodów, wykraczającej poza granice zastrzeżonej dla organu swobody.
Uwagi powyższe odnoszą się wprost do przedmiotowej sprawy. Nie wiadomo na jakiej podstawie organ przyjmuje, iż przedłożone w sprawie nowe dowody stanowią wystarczającą podstawę do uznania, iż wnioskodawca przebywał w okresie objętym wnioskiem na terenie III Rzeszy, ale nie mogą one stanowić dostatecznego dowodu na wykonywanie pracy przymusowej. Organ z naruszeniem art. 107 § 3 KPA nie wskazał przy tym o jakie dowody chodzi, nie omówił szczegółowo tych dowodów i nie wyjaśnił dlaczego przyjmując, iż skarżący przebywał na terenie Niemiec nie uwzględnił załączonych do akt dokumentów, które potwierdzają nie tylko pobyt strony na tym terenie ale i wykonywanie przez niego pracy. W szczególności nie wzięto pod uwagę pisma Międzynarodowego Biura Poszukiwawczego Czerwonego Krzyża w G. z dnia 14 października 1994 r., które wprost wskazuje, że S. B. przebywał w miejscowości B., powiat [...] i pracował w rolnictwie.
Zaświadczenie to pozostaje wprawdzie w sprzeczności z treścią wniosku skarżącego oraz pisemnymi oświadczeniami świadków, którzy potwierdzali pobyt skarżącego w obozie koncentracyjnym przez cały okres pobytu w N., ale sprzeczności te nie zostały w żadnym stopniu przez organ wyjaśnione.
Ponadto nie znajduje podstaw prawnych przyjęte przez organ założenie, że deportacja kilkuletniego dziecka nie pozwala na przyjęcie, iż miała ona na celu wykonywanie pracy przymusowej właśnie ze względu na jego wiek. Dzieci takie były bowiem wraz z rodzicami wykorzystywane do pracy przymusowej i to najczęściej w rolnictwie, pełniąc różnego rodzaju funkcje pomocnicze.
Bezpodstawne jest też założenie, że osadzenie w obozie koncentracyjnym w H. wyklucza możliwość uznania okresu tego pobytu, za okres deportacji do pracy przymusowej. Z reguły bowiem więźniowie osadzeni w obozach koncentracyjnych wykonywali prace przymusowe na rzecz III Rzeszy Niemieckiej. Ustawa nie daje podstaw do rozdzielania deportacji do pracy w warunkach obozu koncentracyjnego, o ile był on równocześnie obozem pracy, od deportacji "zwykłej" do pracy w obozie pracy przymusowej. Przyjęcie jakichkolwiek uogólnień jest w tej sytuacji bezprawne, a w szczególności nie stanowi podstawy do zwolnienia organu z obowiązku należytego wyjaśnienia stanu faktycznego każdej sprawy w sposób zindywidualizowany.
Ustawa z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określając przesłanki przyznania świadczenia, czyni to dla dwóch kategorii osób, a mianowicie, dla "osób deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla "osób osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i ZSRR. Obie kategorie osób są traktowane rozłącznie, to znaczy, wystarczy wykazanie albo deportacji do pracy przymusowej, albo osadzenie w obozach pracy. Takie ujęcie znajduje uzasadnienie w brzmieniu art. 2 pkt 1 ustawy z 31 maja 1996 r., gdzie oddzielnie definiuje się oba rodzaje represji.
W świetle załączonych do akt dokumentów nie można wykluczyć, że osoby uwięzione w obozie w H. były kierowanego pracy przymusowej. Nie można też wykluczyć, że po okresie pobytu w obozie były one wysyłane do pracy przymusowej do innych miejscowości. Przy rozstrzyganiu występujących w sprawie rozbieżności należy brać pod uwagę i to, że ze względu na wiek deportowanych osób oraz skalę doznań w trakcie pobytu w Niemczech mogą mieć one istotne trudności z odtworzeniem szczegółów pobytu, w tym także z dokładnym wskazaniem czasokresu pobytu w konkretnych miejscowościach a nawet ze wskazaniem tych miejscowości. W takiej sytuacji podstawowego znaczenia winny nabywać wszelkie dowody materialne, a w szczególności dokumenty instytucji powołanych do badania okoliczności związanych z prześladowaniem obywateli polskich na terenach III Rzeszy.
Dopiero wyjaśnienie wszelkich okoliczności związanych z deportacją, w tym także uwarunkowań geograficznych (miejsca pobytu) pozwoli na wyjaśnienie czy w istocie w przypadku skarżącego zachodził przypadek deportacji, o którym mowa w art. 2 pkt. 2 "a" ustawy.
Niedopuszczalne jest na gruncie przepisów ustawy przyjmowanie a priori, że wiek skarżącego, który w momencie wskazywanej we wniosku daty rozpoczęcia pracy przymusowej miał ukończone 4 lata życia, uniemożliwiał mu jej wykonywanie. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wskazywał, że prawo do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie zostało uzależnione od wieku osoby wykonującej pracę przymusową oraz rodzaju wykonywanej pracy (zob. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 1999 r., nr V S.A. 1136/99 – zbiór LEX nr 49292).
Wobec tego, że zaskarżona decyzja narusza prawo materialne w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz doszło przy tym do naruszenia przepisów postępowania w zakresie obowiązku należytego wyjaśnienia sprawy, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 i 200 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.