Uzasadnienie
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł od skargi na bezczynność Dyrektora Zakładu Karnego w udzieleniu informacji publicznej na temat warunków socjalno-bytowych odbywania kary pozbawienia wolności w tym Zakładzie, skarżący Z. W. – osadzony w Zakładzie Karnym, wniósł na urzędowym formularzu o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniósł, że nie jest zatrudniony i nie posiada żadnych środków finansowych do dyspozycji. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie wykazał żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych i dochodów.
W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący wezwany został przez referendarza sądowego do złożenia dodatkowych oświadczeń dotyczących przewidywanej daty jego zwolnienia z zakładu karnego, statusu mieszkania, zlokalizowanego pod adresem, wskazanym w rubryce nr 2.1 oraz ewentualnej pomocy, na jaką może liczyć ze strony bliskich w sfinansowaniu kosztów postępowania, a także dokumentów źródłowych – zaświadczeń o wysokości środków pieniężnych pozostających do jego dyspozycji w zakładzie karnym oraz o jego zatrudnieniu.
W odpowiedzi na to wezwanie skarżący przedłożył pismo procesowe z dnia 22 grudnia 2014 r., w którym wyjaśnił, iż w mieszkaniu, zlokalizowanym pod adresem w Poznaniu jest tylko zameldowany i nie posiada do niego żadnego tytułu prawnego. Dodał też, iż nie może liczyć na pomoc osób bliskich, ponieważ są oni ubodzy i korzystają z pomocy MOPS. Odnosząc się do wezwania w pozostałym zakresie, skarżący wskazał, iż nie może się z niego wywiązać, gdyż wystąpił o wydanie żądanych dokumentów do administracji zakładu karnego, jednakże do chwili obecnej nie zostały one wydane.
Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2015r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanej pomocy, z powodu nieprzedłożenia wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów źródłowych, tj. oświadczenia wskazującego przewidywaną datę zwolnienia z zakładu karnego oraz zaświadczeń o wysokości środków pieniężnych pozostających do jego dyspozycji w zakładzie karnym oraz o jego zatrudnieniu. Zarzucono, że wnioskodawca nie przedstawił też jakiegokolwiek dowodu potwierdzającego fakt wystąpienia o te dokumenty. Nie przedłożył również żądanych zaświadczeń w terminie późniejszym. W związku z tym przyjęto, że nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, czy rzeczywiście skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, czy to w całości, czy też w części.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, skarżący domagał się przyznania mu wnioskowanego prawa pomocy, przedkładając zaświadczenia wystawione przez Zakład Karny w S., z których wynika, że skarżący nie posiadał na dzień 9 lutego 2015r. żadnych środków do dyspozycji, natomiast jego środki zgromadzone zgodnie z art. 126 Kodeksu karnego wykonawczego wynoszą 632,75 zł. Podano, że skarżący obecnie odbywa karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w S.. Przewidywany koniec kary przypada w dniu 17 marca 2018r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej w dalszej części: "p.p.s.a", w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, że sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu.
Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy.
W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3).
W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że tylko profesjonalny pełnomocnik umożliwi jej skuteczną walkę o przysługujące jej prawo. Zauważyć można, że wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń stronie działającej bez profesjonalnego pełnomocnika.
Niezależnie od powyższego wyjaśnić należy, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy, to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy.
Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527).
W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe stwierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną.
Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04,) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11).
Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej – jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody.
Według oświadczeń skarżącego, zawartych na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w odpowiedziach na wezwanie, w tym z przedłożonych zaświadczeń wynika, że skarżący przebywa obecnie w zakładzie karnym, w którym nie pracuje, nie uzyskuje też żadnych dochodów. Strona nie ma majątku ani oszczędności. Nie może też liczyć na pomoc finansową bliskich, którzy sami korzystają z pomocy społecznej. W tych okolicznościach Sąd uznał, że skarżący nie posiada środków majątkowych umożliwiających poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Powyższe uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.