Uzasadnienie
A. W. (dalej: "Skarżący") na etapie wniesienia skargi (sprawa zarejestrowana pod sygn. akt II SA/Ol 922/20) złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu wniosku wskazał, że jego obecna sytuacja finansowa jest zła. Wynika to z faktu, że nie posiada stałego zatrudnienia – jest zarejestrowany w urzędzie pracy, zarobkuje "na zasadach prac dorywczych", a jego budżet domowy ledwo starcza na pokrycie kosztów utrzymania. Dodatkowo nie posiada on żadnych oszczędności, co powoduje, że nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną; nie posiadają oni żadnego wartościowego majątku. Miesięczne dochody Skarżącego netto wynoszą ok. 800 zł z prac dorywczych i ok. 1.200 zł z pomocy rodziców, natomiast żony – 6.054,12 zł.
W rubryce "zobowiązania i stałe wydatki" wniosku wpisano: "kredyty: 5.593 zł" oraz "koszty ponoszone za mieszkanie + opłaty za media: 1.310 zł".
Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2021 r., sygn. akt II SPP/Ol 3/21, starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych.
Powołując stosowne przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w uzasadnieniu postanowienia wskazano, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych, ale niemożność wygospodarowania takich środków z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem Skarżącego i jego rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Podkreślono, że zważywszy na stanowiące blisko czterokrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę dochody dwuosobowego gospodarstwa domowego skarżącego (8.054,12 zł/miesiąc), nie sposób uznać Skarżącego za osobę wymagającą pomocy. W tym względzie nie ma znaczenia wysokość długów kredytowych, skoro nie wykazano, że ich zaciągnięcie było konieczne. Stwierdzono, że zobowiązania prywatne nie mogą być uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych.
W ustawowym terminie A. W. wniósł sprzeciw od ww. postanowienia referendarza, w którym zarzucił naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że w sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie wnioskowanego prawa pomocy; błąd w ustaleniach faktycznych poprzez nietrafne przyjęcie, że Skarżący pomimo złej sytuacji finansowej może ponieść koszty wpisu sądowego oraz naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, przewidzianej w art. 233 § 1 k.p.c. poprzez ich dowolną ocenę oraz wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych w całości albo w części.
W uzasadnieniu sprzeciwu podał, że nieopłacenie przez niego rat kredytów spowoduje ujemne skutki, tj. popadnięcie w zwłokę ze spłatą "z korelacją zmaterializowania się szkody w postaci odsetek karnych i innych opłat", dodatkowo zwłoka ta zostanie odnotowana w bazach informacyjnych BIK, KRD, BIG. Co więcej, kredyty te zostały zaciągnięte dużo wcześniej, aniżeli zainicjowanie sprawy sądowoadministracyjnej. Wskazano ponadto, że z domowego budżetu, który w istocie wynosi 8.054,12 zł miesięcznie, Skarżący udziela pomocy bliskim członkom rodziny, co w połączeniu z bieżącymi wydatkami i koniecznością regulowania zobowiązań z tytułu kredytów, świadczy o niekorzystnej sytuacji finansowej Skarżącego, tym bardziej, że wpis od skargi w tej i dwóch pozostałych sprawach wynosi w sumie 7.000 zł, która to kwota praktycznie zrównuje się z kwotą miesięcznego budżetu jego gospodarstwa domowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje.
W myśl przepisu art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy.
W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia.
Stosownie do przepisu art. 243 § 1 p.p.s.a., stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że – jak słusznie wskazano w zaskarżonym postanowieniu – instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, wynikającej z przepisu art. 199 p.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (por. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, "Przegląd Prawa Publicznego" 2007, Nr 4, s. 36-39). Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania.
Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać, poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa na stronie, co wynika z treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym.
Stanowisko takie poparte jest jednolitym orzecznictwem sądów administracyjnych (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., sygn. akt II GZ 935/14 oraz postanowienie NSA z 10 września 2014 r., sygn. akt II FZ 1173/14, postanowienie WSA w Krakowie z 11 października 2018 r., sygn. akt I SA/Kr 548/18, czy postanowienie WSA w Bydgoszczy z 12 października 2018 r., sygn. akt I SA/Bd 427/18, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA).
Tutejszy Sąd w pełni podziela ocenę stanu majątkowego Skarżącego, dokonaną przez starszego referendarza sądowego w trakcie prowadzonego postępowania wpadkowego z zakresu prawa pomocy. Ponadto Sąd z urzędu uzyskał dokument z Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych prowadzonego przez Ministra Finansów, z którego wynika, że A, W. jest beneficjentem rzeczywistym spółki "[...]" Sp. z o.o.; jego bezpośrednie uprawnienia to uprawnienia wspólnika spółki, z udziałem w wysokości 50.000 zł i uprzywilejowanym prawem głosu. Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych jest systemem, w którym są gromadzone i przetwarzane informacje o beneficjentach rzeczywistych, czyli osobach fizycznych sprawujących bezpośrednią lub pośrednią kontrolę nad spółkami. Podstawę prawną prowadzenia niniejszego rejestru stanowią przepisy ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (Dz. U. z 2020 r., poz. 971 z późn. zm.), a zgodnie z przepisem art. 67 ww. ustawy, rejestr jest jawny.
Analiza materiału dowodowego sprawy prowadzi więc do wniosku, że sytuacja finansowa Skarżącego pozwala na zabezpieczenie podstawowych potrzeb, przy jednoczesnej możliwości uzyskania środków finansowych na koszty sądowe.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko przedstawione przez Naczelny Sąd Administracyjny, że "koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania" (postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 39/15, dostępny CBOSA). Okoliczność, że Skarżący prawdopodobnie nie zaplanował środków na koszty sądowe, nie jest równoznaczna z brakiem możliwości uiszczenia tych kosztów. Przewidując konieczność wszczęcia sprawy przed sądem administracyjnym, powinien on był liczyć się z obowiązkiem uiszczenia wpisu sądowego i odpowiednio wcześniej zabezpieczyć środki na ten cel.
Ustawodawca powiązał przyznanie prawa pomocy z wystąpieniem szczególnych okoliczności, które – w ocenie Sądu – w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą. Prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym i tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Zwrócić jednocześnie należy uwagę, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotna jest nie tyle wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb i zapewnienia prawidłowego funkcjonowania. Koszty związane z prowadzonym postępowaniem sądowym, zainicjowanym przez stronę, nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokojenia (por. postanowienia NSA z 22 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 72/12, dostępne w CBOSA).
Ponadto wskazać należy, że w przypadku ewentualnego uwzględnienia skargi, stosownie do przepisu art. 200 p.p.s.a., Skarżącemu przysługiwać będzie zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw od organu, który wydał zaskarżony akt.
Mimo, iż Skarżący wskazuje na wielkość zobowiązań, które na nim spoczywają, nie należy on do grona osób najuboższych, nieposiadających żadnego stałego dochodu. Co więcej, wielkość tych zobowiązań nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie, ponieważ konieczność regulowania przez stronę zobowiązań prywatnoprawnych nie może powodować przerzucenia kosztów na Skarb Państwa. Należy również wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest pogląd, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytów) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (zob. np. postanowienie NSA z 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06; postanowienie NSA z 19 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 1036/14, postanowienie NSA z 12 marca 2014 r., sygn. akt II GZ 96/14, postanowienie NSA z 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 117/14; czy postanowienie NSA z 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/14, dostępne w CBOSA).
Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może bowiem skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowo-administracyjnych na Skarb Państwa (por. postanowienie NSA z 30 marca 2016 r., sygn. akt I GZ 165/16 oraz postanowienie NSA z 17 czerwca 2016 r., sygn. akt I OZ 618/16, CBOSA). Ostatecznie na rozstrzygnięcie w przedmiotowej sprawie ma wpływ ujawniona okoliczność, że Skarżący we wniosku o udzielenie prawa pomocy nie podał informacji o tym, że jest beneficjentem rzeczywistym spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, co może wiązać się z uzyskiwaniem z tego źródła dochodów.
Stwierdzić więc należy, że Skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a., podstaw do przyznania prawa pomocy.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1 i § 3 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.