Uzasadnienie
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Zgodzić się trzeba z zasadniczo poprawnym kierunkiem analizy omawianego zagadnienia, przedstawionym w powołanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego II SA 2287-2307/92. Istotnie, należy zdać sobie sprawę z różnicy charakteru prawnego regulacji zawartych w ustawie - Prawo celne i w akcie wykonawczym do tej ustawy, który - stosownie do art. 80 ust. 2 Prawa celnego - obejmuje wyłącznie określenie trybu zwrotu należności celnych. Ma to taką konsekwencję, że trzeba ustalić, co w przedmiotowym zagadnieniu wykracza poza regulację formalnoproceduralną i w związku z tym nie może być rozwiązane na podstawie analizy tych regulacji dotyczących procedury, ale musi być rozstrzygnięte na gruncie przesłanek materialnoprawnej regulacji zawartej w ustawie.
Otóż w powołanym rozporządzeniu Ministra Współpracy Gospodarczej z Zagranicą uregulowane zostały w sposób jasny i nie budzący żadnych wątpliwości kwestie następujące:
- - po pierwsze, że zwrot należności celnych określonych w art. 80 Prawa celnego następuje na wniosek producenta wyeksportowanych towarów, przy produkcji których zużyto oclone wcześniej surowce /i inne określone materiały/,
- - po drugie, co ma zawierać wniosek o zwrot cła /par. 1 ust. 2/ i co do tego wniosku należy dołączyć /par. 3/,
- - po trzecie, że wniosek o zwrot cła powinien być złożony razem z wnioskiem, o którym mowa w art. 50 ust. 1 Prawa celnego /par. 2/.
Powyższe kwestie zostały uregulowane - można też dodać, biorąc pod uwagę analizę systemową wyrażoną w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 19 marca 1993 r. SA/Wr 1638/92 - w sposób funkcjonalnie odpowiadający celom regulacji zawartych w ustawie - Prawo celne zarówno w przepisie dotyczącym przedmiotowego zwrotu należności celnych, jak i innych wskazanych przepisach, określających uprawnienia i obowiązki organów celnych, aby żądanie i twierdzenia wnioskodawcy, z których on to żądanie wyprowadza, mogły być poddane sprawdzeniu przez organ celny. Na tym tle trzeba natomiast stwierdzić, że w rozporządzeniu nie zostały określone skutki prawne tej - określonej w par. 2 - procesowej zasady składania wniosku o zwrot cła razem z wnioskiem, o którym mowa w art. 50 ust. 1 ustawy - Prawo celne. To ze względu na brak w tym zakresie regulacji powstała wątpliwość, która m.in. wyraziła się w odmiennych ocenach różnych składów orzekających Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Przechodząc do przedstawienia w tej ostatniej kwestii stanowiska Sądu Najwyższego, należy zwrócić uwagę, że koncepcja o niewzruszalności zasady proceduralnego połączenia wniosków, o których mowa w par. 2 omawianego rozporządzenia, pozostaje w niezgodzie z materialnoprawnym uregulowaniem, zawartym w Prawie celnym, któremu w związku z tym należy dać pierwszeństwo. Mianowicie, chodzi o to, że z zaistniałą sytuacją proceduralną braku połączenia wniosku o zwrot cła z wnioskiem, o którym mowa w art. 50 ust. 1 ustawy, może jakby równolegle łączyć się sytuacja materialnoprawna, wynikająca na tle art. 80 Prawa celnego, że organ celny zobowiązany jest do zwrotu należności celnych, co oznacza także, że temu zobowiązaniu odpowiada uprawnienie materialne producenta wyeksportowanych towarów do zwrotu cła uiszczonego. Może to wynikać ze względu na określoną w art. 80 ust. 1 Prawa celnego materialnoprawną zasadę zwrotu przedmiotowych należności celnych w terminie 30 dni od dnia wywozu.
To właśnie w tym terminie istnieje z jednej strony zobowiązanie organu celnego, a z drugiej odpowiadające temu zobowiązaniu uprawnienie producenta wyeksportowanych towarów, do zwrotu należności celnych. Nie byłoby uzasadnione wyprowadzenie z proceduralnej zasady określonej w par. 2 rozporządzenia wykonawczego do ustawy wniosków tak daleko idących w zakresie, w jakim byłyby one sprzeczne z regulacją ustawową, określającą materialne granice przedmiotowego zobowiązania i uprawnienia. Mogą wchodzić w grę dwie sytuacje. Po pierwsze, składanie wniosku, o którym mowa w art. 50 ust. 1 Prawa celnego, aczkolwiek stanowi regułę wszczynania postępowania celnego, jednakże - w określonych wypadkach - Prawo celne przewiduje, że organ celny wszczyna postępowanie z urzędu /art. 47/. Może się więc zdarzyć, że postępowanie celne zostanie wszczęte z urzędu, to jest bez wniosku, o którym mowa w par. 2 rozporządzenia Ministra Współpracy Gospodarczej z Zagranicą, i że w tym trybie zostanie dokonana odprawa celna w terminie 30 dni od dnia wywozu, a więc w czasie trwającego jeszcze zobowiązania organu celnego do zwrotu należności celnych na podstawie art. 80 ust. 1 Prawa celnego.
W tym czasie producent towarów wywiezionych w obrocie towarowym z zagranicą może żądać, w drodze złożenia wniosku określonego w rozporządzeniu, zwrotu należności celnych, chociaż bezprzedmiotowe byłoby przecież składanie wniosku o wszczęcie postępowania celnego w drodze złożenia wniosku, o którym mowa w art. 50 ust. 1 Prawa celnego. Druga sytuacja takiej możliwości uruchomienia procedury określonej w rozporządzeniu, z wyjątkiem możliwości złożenia wniosku, o którym mowa w art. 50 ust. 1 Prawa celnego, zachodzi również, gdy odprawa celna została już dokonana, ale od dnia wywozu towarów za granicę nie minął jeszcze określony w art. 80 ust. 1 Prawa celnego 30-dniowy termin.
Należy też, ze względu na argumenty dotyczące wykładni systemowej wskazane w uzasadnieniu wyroku NSA SA/Wr 1638/92, zauważyć, że bezpośrednia ocena towarów wywiezionych za granicę nie stanowi ani jedynego, ani może nawet stosunkowo najlepszego środka sprawdzania przez organ celny zasadności wniosku o zwrot należności celnych. Będzie tu bowiem m.in. wchodziło w grę sprawdzenie danych zawartych we wniosku i w dołączonych dokumentach, do których należy np. opis zastosowania procesu przetwórczego lub produkcyjnego, jakim zostały poddane towary.
Nie odpowiada natomiast regulacji zawartej w art. 80 ust. 1 i 2 Prawa celnego pogląd dalej idący, że wniosek o zwrot należności celnych może być zgłoszony bez żadnego ograniczenia terminem - w każdym czasie. Ten ostatni pogląd bowiem pomija wyrażoną expressis verbis w art. 80 ust. 1 Prawa celnego zasadę zwrotu należności celnych w określonym terminie, o czym już była mowa wyżej. Jest to właśnie materialnoprawna przesłanka obowiązku zwrotu przedmiotowych należności przez organ celny i uprawnienia producenta towarów wywiezionych w obrocie towarowym z zagranicą, aby dochodzić zwrotu tych należności w trybie określonym stosownie do upoważnienia zawartego w art. 80 ust. 2 Prawa celnego. Na taki charakter obowiązku zwrotu należności celnych dopiero od dnia wywozu i w terminie 30 dni od tego dnia wskazuje ponadto regulacja zawarta w ust. 3 art. 80, iż od zwracanych należności celnych nie płaci się odsetek.
Nie płaci się ich bowiem dlatego, że obowiązek ich zwrotu następuje wyłącznie w warunkach określonych w art. 80 ust. 1, a nie np. od momentu ich uiszczenia. Mając na uwadze przedstawione okoliczności Sąd Najwyższy podjął uchwałę wyrażoną w sentencji.