Uzasadnienie
Pytanie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. Lucjan K. na podstawie decyzji z dnia 3 listopada 1976 r. nabył samodzielny lokal mieszkalny wraz z udziałem we współwłasności budynku i urządzeń wspólnych oraz prawo użytkowania wieczystego części terenu /aktem notarialnym z dnia 5 lipca 1980 r./. Na poczet ceny sprzedaży i opłat za użytkowanie wieczyste zaliczono mu wartość mienia nieruchomego pozostawionego za granicą. Zaliczeń powyższych dokonano na podstawie orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego stwierdzającego pozostawienia na Litwie Kowieńskiej gruntów o pow. 30 ha, domu mieszkalnego i zabudowań gospodarczych.
Dnia 7 lutego 1989 r. o nabycie nieruchomości nierolniczej - działki rekreacyjnej pod budowę domu letniskowego - wystąpili małżonkowie C. /Regina z domu K. i Marian C./ i na podstawie decyzji z dnia 23 czerwca 1989 r. uzyskali decyzję o oddaniu w wieczyste użytkowanie rzeczonej działki pod zabudowę domem letniskowym wolnostojącym. W decyzji stwierdzono, że brak jest podstaw prawnych do zaliczenia na poczet opłaty za użytkowanie wieczyste różnicy pomiędzy ceną nabycia jednego lokalu mieszkalnego przez Lucjana K. a wartością mienia nieruchomego pozostawionego przez niego za granicą, mimo że Regina C. jest osobą mu bliską, na rzecz której uprawnienie takie może być przelane, a różnica wartości mienia pozostawionego za granicą oraz lokalu mieszkalnego jest bardzo znaczna. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji twierdząc, że uprawnienie repatrianta wyczerpało się w jednorazowym nabyciu jednej nieruchomości w 1980 r. Strony wniosły skargę do NSA w dniu 4 września 1989 r. uznając, że dysproporcja wartości mienia pozostawionego za granicą a wartości zaliczenia jest znaczna i powinna ona być wyrównana zgodnie z wnioskiem stron.
Podejmując uchwałę zawierającą odpowiedź na pytanie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Przepisy ustawy w 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych /Dz.U. nr 31 poz. 132/ w art. 8 ust. 2 ustanowiły dla Rady Ministrów delegację do uregulowania zasad zaliczania wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą i w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1957 r. wprost stanowiło się o zaliczeniu wartości tego mienia tylko co do jednej nabywanej nieruchomości. Takie samo rozwiązanie przyjęte było w ustawie z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach /t.j. Dz.U. 1969 nr 22 poz. 159/, której art. 17 ust. 1 stanowił o zaliczeniu wartości mienia pozostawionego za granicą tylko przy oddaniu w użytkowanie wieczyste jednej działki budowlanej z równoczesną sprzedażą jednego domu jednorodzinnego. Przy takim stanie prawnym uprawnienie repatrianta do uzyskania ekwiwalentu za mienie pozostawione za granicą wyczerpywało się w przypadku nabycia jednego domu oraz prawa użytkowania wieczystego jednej działki.
Rozwiązanie takie korespondowało z generalną zasadą obowiązującą przy sprzedaży domów i lokali mieszkalnych oraz uzyskiwaniu terenów pod budowę na mocy ustawy z dnia 14 lipca 1961 r., że osoba fizyczna może nabywać tylko jeden dom lub działkę na mocy ustawy /art. 14 ust. 3/.
Stan prawny uległ zasadniczej zmianie po wejściu w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, która w brzmieniu tekstu pierwotnego oraz w brzmieniu jej tekstu jednolitego /Dz.U. 1989 nr 14 poz. 74/ w art. 26 ust. 1 stanowi o możliwości nabycia od Państwa przez osobę fizyczną tylko jednej nieruchomości na cele mieszkalne, ale w ust. 2 dopuszcza jednakże nabycie niezależnie od nieruchomości określonej w ust. 1, również działki zabudowanej lub pod zabudowę domem letniskowym, budynkiem przeznaczonym na cele handlowe lub usługowe oraz na pracownię twórczą /art. 23 ust. 1 lit. d, e, f/. W ten sposób poszerzono uprawnienia osób fizycznych dotyczące nabywania mienia nieruchomego od Państwa. A jeżeli teraz w art. 88 ust. 1 ustawy stanowi się o zaliczaniu na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub cenę sprzedaży działki budowlanej, domów, budynków lub lokali i wartości mienia nieruchomego pozostawionego w związku z wojną rozpoczętą dnia 17 września 1939 r. na obszarach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa i uprawnienia do uzyskania takiego ekwiwalentu nie ogranicza się - jak w poprzednich przepisach, to wnosić należy, że granice uprawnienia do nabywania od Państwa nieruchomości są identyczne z granicami uprawnienia do wspomnianego ekwiwalentu.
Generalna tendencja, wyrażająca się w różnych aktach prawnych, do wyrównania skutków rygorystycznych, a często przecież krzywdzących rozwiązań prawnych, w tej ustawie znajduje również wyraz w przepisach, które rozpatrzone wedle zasad wykładni systemowej wskazują wyraźnie na poszerzenie uprawnień repatriantów do uzyskania ekwiwalentu za mienie utracone w wyniku wojny. W realizacji tego uprawnienia nie może być przeszkodą fakt, że nieruchomość na cele mieszkalne została nabyta pod rządem bardziej rygorystycznych przepisów, a prawo użytkowania wieczystego działki na cele rekreacyjne osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego po repatriancie zostało ustanowione po wejściu w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r., albowiem w pojęciu ekwiwalentu, o którym mowa w art. 88 ust. 1, mieści się bez wątpienia możliwość ubiegania się o wszystkie ulgi i rekompensaty, jeżeli tylko ich kwota nie przenosi szacunkowej wartości mienia pozostawionego poza granicami Państwa.
Gdyby intencja prawodawcy była inna, to w przepisach przejściowych wyraźnie uregulowałby on sytuację osób, które już stosowny ekwiwalent lub jego część uzyskały. Nie ma więc podstaw do odsuwania repatriantów od możliwości korzystania z dalej idących uprawnień ustanowionych nowymi przepisami prawnymi.
Te wszystkie racje przemawiają za uchwałą podjętą przez Sąd Najwyższy.