Uzasadnienie
Julia S. była właścicielką nieruchomości zabudowanej, położonej w M. przy ul. Kolejowej 43.
W wyniku wojny rozpoczętej w 1939 r. i nowego uregulowania wschodnich granic Polski miasto M. znalazło się na terytorium Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w związku z czym Julia S. rozpoczęła starania o przesiedlenie się wraz z rodziną do Polski.
W maju 1955 r. uzyskała kartę repatriacyjną oraz zaświadczenie władz ukraińskich potwierdzające, że jest właścicielką pozostawionej w M. nieruchomości i na podstawie tych dokumentów w 1955 r. powróciła do Polski jako repatriantka.
Julia S. zmarła dnia 12 kwietnia 1981 r., spadek po niej odziedziczył syn Bronisław S., który w 1987 r. wystąpił do Urzędu Dzielnicowego K.H. z wnioskiem o zaliczenie wartości mienia pozostawionego za granicą na poczet opłat za wieczyste użytkowanie działki budowlanej.
Terenowe organy administracji państwowej obu instancji odmówiły Bronisławowi S. zaliczenia na opłatę za wieczyste użytkowanie działki budowlanej wartości mienia nieruchomego pozostawionego w ZSRR przez jego matkę i wyraziły pogląd, że ekwiwalent za tego rodzaju mienie przysługuje wyłącznie tym repatriantom, którzy powrócili do kraju w latach 1944-1947.
Julia S. powróciła w 1955 r., a zatem nie była uprawniona do uzyskania ekwiwalentu i z tej przyczyny ekwiwalent nie może przysługiwać jej następcy prawnemu.
Rozpatrując skargę Bronisława S. na decyzję organu odwoławczego Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie dostrzegł przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 Kpc w związku z art. 211 Kpa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego w dniu 9 września 1944 r. zawarł z rządami Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej oraz w dniu 22 września 1944 r. z rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej układy dotyczące ewakuacji obywateli polskich z terytoriów tych republik oraz ewakuacji ludności ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej z terytorium Polski, następnie w dniu 6 lipca 1945 r. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej zawarł z Rządem Związku Radzieckiego umowę o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i ich ewakuacji do Polski oraz o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej mieszkających na terytorium Polski i ich ewakuacji do ZSRR.
Układy dotyczące ewakuacji nie zezwalały osobom ewakuowanym na dysponowanie majątkiem nieruchomym i stanowiły, że majątek ten przechodzi na własność Państwa Radzieckiego.
Z kolei majątek pozostawiony w Polsce przez repatriującą się ludność narodów Związku Radzieckiego przechodzi na własność Państwa Polskiego.
W związku z takim unormowaniem praw majątkowych repatriantów w art. 8 ust. 1 dekretu z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska /Dz.U. nr 71 poz. 389/ zamieszczono zapis następującej treści: "osobom, które w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. pozostawiły mienie nieruchome na tych terenach Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach przedwojennych, które nie weszły w skład obecnego obszaru Państwa, jeżeli osoby te stale zamieszkiwały na tych terenach przed dniem 1 września 1939 r., jak również osobom, które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo Polskie mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą - zarachowuje się na pokrycie ceny nabycia lub czynszu dzierżawnego za mienie im przekazane w trybie niniejszego dekretu - wartość pozostawionego mienia nieruchomego".
Ta zasada rekompensowania wartości pozostawionego za granicą mienia powtórzona została w dekrecie z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele mieszkaniowe oraz na cele budownictwa indywidualnego domów jednorodzinnych /Dz.U. nr 49 poz. 326/ i rozciągnięta na państwowe nieruchomości, zbywane na cele budownictwa mieszkaniowego, niezależnie od miejsca ich położenia.
Uchylająca dekret ustawa z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych /Dz.U. nr 31 poz. 132/ w art. 8 powtórzyła uprawnienia repatriantów do pokrywania ceny za sprzedane im nieruchomości w drodze zaliczenia wartości pozostawionego za granicą mienia nieruchomego.
Kolejna ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach /t.j. Dz.U. 1969 nr 22 poz. 159/ w art. 17 ust. 1 uregulowała także tryb zaliczania wartości pozostawionego za granicą mienia nieruchomego przez osoby uprawnione lub ich spadkobierców w ten sposób, że "zaliczenie następuje przy oddaniu w wieczyste użytkowanie jednej działki budowlanej z równoczesną sprzedażą jednego domu jednorodzinnego, jeżeli działka jest zabudowana lub przy sprzedaży lokalu w małym domu mieszkalnym".
Kontynuacją tego stanu prawnego jest art. 88 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 22 poz. 99/. Zgodnie z jego brzmieniem zaliczanie wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. następuje wówczas, gdy z mocy umów międzynarodowych osoby repatriujące się były uprawnione do otrzymania w kraju ekwiwalentu.
Artykuł 88 ustawy, podobnie jak poprzedzające go przepisy prawne, uzależnia zaliczenie wartości pozostawionego za granicą mienia nieruchomego od treści wiążących Polskę umów międzynarodowych.
Umowy międzynarodowe nie regulują wprost stosunków prawnych między państwem, będącym stroną umowy, i jego obywatelami, nie mogły zatem przewidywać ekwiwalentu należnego obywatelom polskim od Państwa Polskiego, jednakże wyrażenie przez Państwo zgody na pozbawienie jego obywateli prawa własności nieruchomości, położonych na terytorium innego państwa jest jednoznaczne z zobowiązaniem się Państwa do zrekompensowania swym obywatelom wartości utraconego mienia nieruchomego i w taki sposób należy traktować przewidywanie w umowach międzynarodowych ekwiwalentu za utracone nieruchomości.
Wymienione na wstępie układy zawierane w 1944 r. przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego pozbawiały obywateli polskich, zamieszkujących na terenie Związku Radzieckiego i ewakuowanych do kraju, prawa własności do posiadanych przez nich majątków nieruchomych i nie może budzić wątpliwości, że te osoby uprawnione są do ekwiwalentu, o którym mowa w art. 88 ust. 1 ustawy.
Dnia 25 marca 1957 r. zawarta została w Moskwie umowa między rządami PRL i ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji ze Związku Radzieckiego osób narodowości polskiej, ratyfikowana w dniu 23 maja 1957 r. w Warszawie, która w sposób odmienny uregulowała prawa majątkowe obywateli polskich wyrażających zgodę na ich repatriowanie do Polski.
W myśl zawartych w umowie postanowień obywatele polscy nie podlegają ewakuacji, lecz przysługuje im prawo do repatriacji, prowadzonej w trybie indywidualnym na podstawie specjalnych zaświadczeń, wydawanych przez urzędy milicji miejsca ich zamieszkania.
Osoby wyjeżdżające z ZSRR mogą wywieść bez cła należące do nich mienie osobistego użytku, którego wywóz nie jest zakazany i mogą rozporządzać swoim mieniem według własnego uznania - zgodnie z ustawodawstwem ZSRR, w razie potrzeby władze radzieckie okażą tym osobom pomoc w zbyciu należących do nich nieruchomości. Wspomniane osoby mogą upoważnić Ambasadę Polską w Moskwie, odpowiednią placówkę konsularną lub dowolnie wybraną osobę do prowadzenia ich spraw majątkowych w ZSRR, mogą także wpłacać swoje środki pieniężne do Państwowego Banku ZSRR ze zleceniem przekazania na ich rachunek w Narodowym Banku Polskim.
Zakończenie repatriacji na podstawie umowy określono na dzień 31 grudnia 1958 r.
Treść umowy z dnia 25 marca 1957 r. nie daje podstawy do twierdzenia, że repatriowani na jej podstawie obywatele polscy utracili wartość pozostawionego w ZSRR majątku nieruchomego i z tego tytułu uprawnieni są do ekwiwalentu przewidzianego w art. 88 ust. 1 ustawy.
Umowa weszła w życie z dniem 23 maja 1957 r. i można domniemywać, że repatriacja obywateli polskich po tej dacie odbywała się na zasadach określonych w umowie z dnia 25 marca 1957 r.
W okresie od września 1944 r. do maja 1957 r. żadnych innych umów dotyczących repatriacji obywateli polskich z terytorium ZSRR nie zawierano, przy czym czas faktycznego zakończenia ewakuacji, prowadzonej na zasadach określonych w układach z 1944 r., nie jest znany ani możliwy do ustalenia, co prowadzi do wniosku, że jedyną prawną podstawą powrotu obywateli polskich do kraju przed zawarciem umowy z dnia 25 marca 1957 r. mogły być układy Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego zawierane w 1944 r. z rządami sąsiadujących z Polską Republik Radzieckich.
Ustalenie wartości pozostawionego za granicą mienia nieruchomego i tryb zaliczania jego wartości na poczet opłat za wieczyste użytkowanie lub na pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej normują przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie zaliczania wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub na pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej i położonych na niej budynków /Dz.U. nr 47 poz. 244/.
W myśl par. 5 ust. 3 rozporządzenia terenowy organ administracji państwowej właściwości szczególnej do spraw gospodarki gruntami i wywłaszczania nieruchomości orzeka o zaliczeniu mienia pozostawionego za granicą, którego wartość ustala na podstawie danych, stwierdzających rodzaj i rozmiary tego mienia. Jeżeli wartość mienia przekracza cenę sprzedanej nieruchomości państwowej, przeznaczonej na cele mieszkalne, różnica może być zaliczona na poczet opłat za wieczyste użytkowanie. Już z tych unormowań wynika, że zaliczenie nie może być rozpatrywane w oderwaniu od postępowania dotyczącego sprzedaży lub wieczystego użytkowania.
Zarówno art. 88 ust. 1 ustawy, jak i przepisy rozporządzenia wykonawczego używają określenia "zalicza" wartość mienia, co oznacza, że musi istnieć określony stosunek prawny, na podstawie którego osoba uprawniona do ekwiwalentu jest dłużnikiem, zobowiązanym do zapłaty ceny nabywanej nieruchomości, i swoje zobowiązanie spełnia przedstawiając do zaliczenia na poczet ceny wartości nieruchomości pozostawionej za granicą. Tego rodzaju rozliczenia mogą być dokonywane po ustaleniu należności Państwa za zbywaną nieruchomość i dokonywane są w formie decyzji administracyjnej. Samo ustalenie wartości mienia pozostawionego za granicą ma charakter czynności faktycznej i stanowi przesłankę decyzji o zaliczeniu, wymienionej w par. 5 ust. 3 rozporządzenia.
Z tych przyczyn należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.