Uzasadnienie
Wyrażona w Konstytucji PRL zasada wolności słowa i druku doznaje ograniczenia wówczas, gdy korzystanie z niej mogłoby godzić w dobro i interes państwa i społeczeństwa.
Jakie treści należy uznać za szkodliwe dla interesów państwa i społeczeństwa, wskazuje ustawa z dnia 31 lipca 1981 r. o kontroli publikacji i widowisk /Dz.U. nr 20 poz. 99 ze zm./, która zakreśla granice wolności słowa i druku oraz wskazuje organy powołane do czuwania nad jej przestrzeganiem.
W myśl art. 2 ustawy, korzystając z wolności słowa i druku, nie można godzić w niepodległość lub integralność terytorialną Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej albo zagrażać bezpieczeństwu państwa, nawoływać do obalenia, lżyć, wyszydzać i poniżać konstytucyjny ustrój PRL, godzić w konstytucyjne zasady polityki zagranicznej PRL i jej sojusze, uprawiać propagandy wojennej, ujawniać wiadomości stanowiących tajemnicę państwową, w tym tajemnicę gospodarczą oraz służbową, dotyczącą obronności Sił Zbrojnych albo w inny sposób zagrażać obronności kraju, nawoływać do popełnienia przestępstw lub je pochwalać, a także rozpowszechniać treści stanowiące przestępstwo, naruszać uczuć religijnych obywateli i uczuć osób niewierzących, propagować dyskryminacji narodowościowej i rasowej, propagować treści szkodliwych obyczajowo, a w szczególności: alkoholizmu, narkomanii, okrucieństwa i pornografii.
Ograniczeniom przewidzianym w tym przepisie poddane zostały także publikacje sprowadzane do kraju z zagranicy.
Artykuł 16 ust. 1 i 2 ustawy upoważnia okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk do wydawania decyzji zakazujących rozpowszechniania określonych numerów czasopism zagranicznych, książek lub innych publikacji, jeżeli ich treść narusza przepisy ustawy, oraz uprawnia Główny Urząd do pozbawienia debitu na okres od jednego do pięciu lat czasopism zagranicznych, w stosunku do których co najmniej trzykrotnie orzekano zakaz rozpowszechniania.
Następstwem decyzji o zakazie rozpowszechniania publikacji zagranicznych lub pozbawienia debitu czasopism zagranicznych jest zakaz ich sprowadzania.
Wyjątek od tej zasady wprowadza art. 16 ust. 3 ustawy uprawniający biblioteki naukowe oraz biblioteki stowarzyszeń twórczych naukowych do sprowadzania i gromadzenia w celu uzasadnionych ich statutową działalnością, publikacji zagranicznych, których rozpowszechnianie jest zakazane.
Do art. 16 ust. 3 ustawy wprowadzony został nowelą z dnia 28 lipca 1983 r. /Dz.U. nr 44 poz. 204/ ust. 3a, ograniczający krąg uprawnionych bibliotek do objętych wykazem ustalonym przez Prezesa Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk, Ministra Nauki Szkolnictwa Wyższego i Techniki, Ministra Kultury i Sztuki oraz Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk.
Na podstawie zawartej w tym przepisie delegacji ustawowej Minister Szkolnictwa Wyższego i Nauki, Minister Kultury i Sztuki oraz Sekretarz Naukowy Polskiej Akademii Nauk wydali 30 kwietnia 1983 r. zarządzenie wykonawcze w sprawie przechowywania i udostępniania publikacji zagranicznych, objętych zakazem rozpowszechniania.
Wynikający z art. 16 ust. 3a ustawy przywilej bibliotek uprawnia je do sprowadzania z zagranicy publikacji objętych zakazem rozpowszechniania, co jest równoznaczne z uchyleniem w tym zakresie zakazu przywozu do kraju publikacji szkodliwych dla dobra i interesów PRL, realizowanego przez organy celne na podstawie ustawy z dnia 26 marca 1975 r. - Prawo celne /t.j. Dz.U. 1984 nr 57 poz. 290/.
Artykuł 13 ust. 1 prawa celnego stanowi, że przywóz, wywóz lub przewóz utworów i przekazów informacji o treści szkodliwej dla dobra i interesów PRL jest zakazany, z wyjątkiem wypadków określonych w przepisach szczególnych.
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wymaga określenia relacji pomiędzy art. 13 ust. 1 prawa celnego i art. 16 ust. 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk oraz wykładni przesłanek uprawniających biblioteki do sprowadzania z zagranicy publikacji o treści naruszającej dobro i interes PRL.
W uzasadnieniu pytania prawnego Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, powołując stanowisko zajmowane w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyraża pogląd, że biblioteki uprawnione są do sprowadzania wszelkich publikacji zagranicznych, niezależnie od tego, czy publikacje te zostały, czy nie zostały objęte zakazem rozpowszechniania, ich bowiem przywilej uchyla, określony w art. 13 ust. 1 prawa celnego, zakaz wwozu publikacji szkodliwych dla dobra i interesów PRL, przy czym zakaz rozpowszechniania może wynikać nie tylko z aktów stosowania prawa, o których mowa w art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o kontroli publikacji i widowisk, lecz także bezpośrednio z innych przepisów prawa.
Pogląd ten oparty został na założeniu, że dwa niezależne od siebie organy - urząd kontroli publikacji i widowisk oraz urząd celny - mają podobne uprawnienia, a zatem w celu usunięcia antynomii przepisów obu ustaw należy przyjmować, że przywilej bibliotek uchyla nie tylko zakazy ustanowione na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o kontroli publikacji i widowisk, ale także wszelkie inne zakazy, oparte na analogicznych przesłankach.
Poglądowi temu przeczy dalsze twierdzenie, uznające art. 16 ust. 3 ustawy za przepis szczególny, przewidziany w art. 13 ust. 1 prawa celnego.
Ustawodawca, zakazując przywozu do kraju publikacji szkodliwych dla dobra i interesów PRL, w art. 13 ust. 1 in fine prawa celnego przewidział możliwość zaistnienia sytuacji wyjątkowej, określonej przepisem szczególnym, wobec czego art. 16 ust. 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk, uprawniający biblioteki do sprowadzania z zagranicy publikacji zakazanych do rozpowszechniania, nie pozostaje w sprzeczności z prawem celnym, lecz stanowi przepis szczególny, konkretyzujący związek od zasady ustanowionej w art. 13 ust. 1 prawa celnego.
Z takiego powiązania art. 16 ust. 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk z art. 13 ust. 1 prawa celnego wynika, że obie ustawy stanowią wprawdzie dwie, odrębne regulacje prawne, ale tworzą system norm sprzecznych i wzajemnie uzupełniających się. Zgodnie z ogólnie obowiązującą regułą interpretacyjną przepis szczególny nie podlega wykładni rozszerzającej. Przyjąć zatem należy, że realizacja uprawnienia bibliotek wymaga spełnienia wszystkich ściśle interpretowanych przesłanek określonych w art. 16 ust. 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk.
Przepis ten stanowi, że biblioteki mogą sprowadzać publikacje zagraniczne, których rozpowszechnianie jest zakazane.
Przez "sprowadzanie" powszechnie rozumie się nie tylko formalnie złożone zamówienie na dostarczenie określonej publikacji, ale także prowadzenie stałej wymiany nowości wydawniczych oraz wszelkie inne formy wykazywania przez biblioteki inicjatywy zmierzającej do uzyskania określonej publikacji.
Wymagany "zakaz rozpowszechniania" nawiązuje do zakazów, wydanych na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 ustawy. Do wydania zakazu rozpowszechniania niezbędne jest dokonanie oceny treści konkretnej publikacji i stwierdzenie, że doszło do przekroczenia granic swobody słowa i druku zakreślonych w art. 2 ustawy.
Organami właściwymi do dokonania takiej oceny są organy kontroli publikacji i widowisk i do nich należy wydawanie zakazu rozpowszechniania określonej publikacji zagranicznej oraz pozbawienia debitu czasopisma zagranicznego.
Ustawodawstwo PRL nie zna generalnego zakazu rozpowszechniania publikacji zagranicznych ze względu na ich treść i w każdym indywidualnym przypadku organom kontroli publikacji i widowisk pozostawia ocenę, czy zachodzi potrzeba wydania decyzji zakazującej rozpowszechniania konkretnej publikacji zagranicznej ze względu na przekroczenie granic swobody słowa i druku, zakreślonych w art. 2 ustawy.
Skoro zakaz rozpowszechniania nie może wynikać wprost z przepisu prawa, lecz wymaga aktu stosowania prawa, wskazanego w art. 16 ust. 1 i 2 ustawy, należy dojść do wniosku, że korzystanie z uprawnień przewidzianych w art. 16 ust. 3 wymaga uprzedniego wydania decyzji zakazującej rozpowszechniania określonej indywidualnie publikacji zagranicznej.
Artykuł 13 ust. 1 prawa celnego dotyczy innego zagadnienia, a mianowicie zakazu przywozu do kraju publikacji o treści szkodliwej dla dobra i interesów PRL.
Zakaz przywozu jest pojęciem szerszym i obejmuje nie tylko publikacje zakazane do rozpowszechniania, ale także wszelkie inne, ocenione przez organy celne jako szkodliwe dla dobra i interesów PRL. Zakaz rozpowszechniania publikacji zagranicznych łączy się z zakazem ich przywozu i ponowna ocena tych publikacji przez organy celne byłaby bezprzedmiotowa.
Poza publikacjami objętymi zakazem rozpowszechniania do urzędów celnych wpływają, adresowane do bibliotek, inne publikacje zagraniczne i przekazy informacji, zawierające treści szkodliwe dla dobra i interesów PRL.
Doręczenie bibliotekom wszystkich tych przesyłek, nie objętych formalnym zakazem rozpowszechniania, byłoby równoznaczne z uprawnieniem bibliotek do oceny, które z publikacji zagranicznych można udostępnić wszystkim czytelnikom, a które z nich, ze względu na treść wykraczającą poza prawne granice słowa i druku, powinny być umieszczone w dziale prohibitów i poddane rygorom przechowywania i udostępniania, określonym w zarządzeniu Ministra Szkolnictwa Wyższego i Techniki, Ministra Kultury i Sztuki oraz Sekretarza Naukowego PAN z dnia 30 kwietnia 1983 r. /nie publikowanym/, wydanym na podstawie delegacji ustawowej z art. 16 ust. 3a ustawy o kontroli publikacji i widowisk.
Brak decyzji zakazującej rozpowszechniania określonej publikacji zagranicznej, będącej w posiadaniu biblioteki, stwarza domniemanie, że publikacja ta może być dostępna ogółowi czytelników biblioteki, co pozostaje w sprzeczności z brzmieniem i celem art. 16 ust. 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk.
Reasumując stwierdzić należy, że przywilej bibliotek, określony w art. 16 ust. 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk, znosi zakaz przywozu z zagranicy tylko tych publikacji, szkodliwych dla dobra i interesów PRL, co do których wydany został zakaz ich rozpowszechniania, i nie dotyczy innych publikacji godzących w dobro i interes PRL, takim zakazem nie objętych.