Uzasadnienie
Minister Spraw Wewnętrznych decyzją z dnia 4 sierpnia 1997 r. odmówił Mohamedowi A. M. nadania statusu uchodźcy, podając w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia, że panująca w Somalii skomplikowana sytuacja polityczna oraz trudne warunki społeczno-ekonomiczne nie są okolicznościami istotnymi z punktu widzenia definicji "uchodźcy" zawartej w Konwencji dotyczącej uchodźców, sporządzonej w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. /Dz.U. 1991 nr 119 poz. 515 - powoływanej nadal jako: Konwencja dotycząca statusu uchodźców/. W wyniku wniosku Mohameda A. M. o ponowne rozpoznanie jego sprawy, Minister Spraw Wewnętrznych, uwzględniając negatywną opinię wyrażoną w postanowieniu Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 4 lutego 1999 r., decyzją z dnia 26 lutego 1999 r. utrzymał w mocy swą poprzednią negatywną decyzję w sprawie, podnosząc w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia w szczególności, że aktualnie w Somalii nie dochodzi już do poważniejszych konfliktów zbrojnych, na normalizację sytuacji wskazuje również prowadzona tam przez UNHCR akcja repatriacyjna, a w tej sytuacji należy przyjąć, że ubiegający się o status uchodźcy nie będzie już narażony na prześladowania z powodu swojej rasy, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych po powrocie do kraju swego pochodzenia. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Mohamed A. M. zarzucił, że została ona wydana z naruszeniem art. 7 Kpa, bowiem została ona oparta na ustaleniach dotyczących ogólnej sytuacji w zakresie przestrzegania praw człowieka w Somalii, natomiast przy jej podjęciu zaniechano wyjaśnienia okoliczności dotyczących indywidualnej sytuacji skarżącego.
Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 listopada 1999 r. /V SA 497/99/ oddalił skargę Mohameda A. M. na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lutego 1999 r. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że:
Po pierwsze - W toku postępowania ustalono, iż skarżący opuścił kraj pochodzenia w następstwie wojny domowej w Somalii, gdzie nie prowadził działalności politycznej lub społecznej, a jego problemy wynikały wyłącznie z sytuacji wewnętrznej tego kraju. Dlatego nie jest uzasadniony zarzut skargi, że rozpatrzenie sprawy nastąpiło z naruszeniem zasady indywidualnego rozpoznania wniosku osoby ubiegającej się o status uchodźcy.
Po drugie - Ustalenia zaskarżonej decyzji nie naruszają zasady swobodnej oceny dowodów /art. 80 Kpa/, jeśli zważyć, że uchodźcą jest osoba, która uzasadni obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych i przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem oraz nie może lub nie chce z racji tych obaw korzystać z ochrony tego państwa. Ponadto: "W paragrafie 65 podręcznika Biura Wysokiego Komisarza do Spraw Uchodźców ONZ "Zasady i tryb ustalania statusu uchodźcy" /Genewa, styczeń 1992 r./ akcentuje się, że prześladowanie zazwyczaj związane jest z działaniem władz danego kraju z tym, że jeśli przez miejscową ludność popełniane są poważne czyny dyskryminacyjne lub akty wrogości, mogą one być uważane za prześladowanie, o ile są świadomie tolerowane przez władze lub jeśli władze odmawiają bądź nie są w stanie zapewnić skutecznej ochrony".
Z kolei, w wyniku postępowania wyjaśniające w rozpoznawanej sprawie ustalono, że "w następstwie wybuchu walk plemiennych w Somalii przestały istnieć jakiekolwiek struktury władzy państwowej. Państwo zostało podzielone pomiędzy poszczególne plemiona. Nie można zatem mówić o odpowiedzialności państwa za powstałe zagrożenie dla członków poszczególnych grup etnicznych lub społeczności lokalnych, gdyż de facto państwo przestało istnieć". Tymczasem w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że: "Konwencja Genewska, aczkolwiek nie wyłącza całkowicie, ale zasadniczo nie przyznaje ochrony przed ogólnymi konsekwencjami wojny domowej lub wewnętrznymi konfliktami zbrojnymi /wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 1999 r., V SA 1274/97/ i że prześladowanie, jako przesłanka nadania statusu uchodźcy, winno być związane z działaniami lub biernością /akceptacją/ władz państwowych /wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 1999 r., 1499/98/".
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z dnia 3 lipca 2000 r. (...) wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 1999 r. /V SA 497/99/, zarzucając rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o NSA/ w związku z art. 10 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 29 marca 1963 r. o cudzoziemcach /t.j. Dz.U. 1992 nr 7 poz. 30 ze sprostowaniem: Dz.U. nr 25 poz. 112 - powoływanej nadal jako: ustawa o cudzoziemcach/ oraz art. 56 ust. 2 Konstytucji RP i w konsekwencji, na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, że:
Po pierwsze - "Podstawową czynnością w przypadku badania, czy ubiegający się o status uchodźcy wypełnia przesłanki definicji uchodźcy z Konwencji Genewskiej z dnia 28 lipca 1951 r. /Dz.U. 1991 nr 119 poz. 515/, jest zbadanie jego sprawy pod kątem indywidualnego zagrożenia z powodów enumeratywne wymienionych w definicji uchodźcy /zawartej w konwencji/, tzn. obawa prześladowania z powodu rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub poglądów politycznych".
Tymczasem z ustaleń dokonanych w toku postępowania wynika, że skarżący, który pochodzi z plemienia Darod i do 1995 r. zamieszkiwał w Mogadiszu, uciekł z kraju ojczystego z obawy przed prześladowaniami grożącymi ze strony plemienia Hawiye i Achid, bowiem ofiarami represji byli członkowie jego najbliższej rodziny. Od 1991 r. Somalia stała się terenem wojny domowej, pozbawionym jakiejkolwiek władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Aktualna sytuacja w Somalii, po zakończeniu najbardziej intensywnych walk plemiennych prowadzonych w latach 1992-1995, w świetle ustaleń dokonanych przez Ministra Spraw Wewnętrznych w toku postępowania, nie daje podstawy do stwierdzenia, czy sytuacja w tym kraju jest ustabilizowana i powrót skarżącego "nie wiąże się nadal z zagrożeniem istniejącym w chwili opuszczenia Somalii", tym bardziej jeżeli zważyć, że "nawet organ administracyjny w odpowiedzi na skargę z dnia 2 sierpnia 1999 r. podaje, że w Somalii "w chwili obecnej nie dochodzi do poważniejszych konfliktów zbrojnych" i "sytuacja w Mogadiszu nie jest do końca stabilna". Wobec tego, uznać należy, że w świetle zgromadzonego materiału sprawy, nie było zasadne twierdzenie, że sytuacja w kraju skarżącego nie budzi obaw przed prześladowaniem".
Po drugie - Naczelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku "błędnie przyjął wykładnię definicji uchodźcy zawartą w art. 1A ust. 2 Konwencji Genewskiej z 1951 r., uzależniającą ochronę międzynarodową, jaką gwarantuje konwencja, od możliwości znalezienia podmiotu, któremu można by było przypisać prawno-międzynarodową odpowiedzialność za prześladowania. Sąd wadliwie, na potwierdzenie dokonanej przez siebie wykładni, powołał punkt 65 cytowanego poradnika Urzędu Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców /UNHCR/, przyjmując, że warunkiem przyznania statusu uchodźcy jest wadliwe działanie władz państwowych, a warunek ten nie występuje w wypadku rozpadu struktur państwa, co miało miejsce w Somalii". Taka interpretacja Konwencji dotyczącej statusu uchodźców jest - w opinii rewizji nadzwyczajnej - niezgodna z jej celami oraz z treścią art. 56 ust. 2 Konstytucji RP, a także z trafną wykładnią tej Konwencji, która przyjęta została w innych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, w szczególności w wyroku z dnia 26 listopada 1999 r. /V SA 409/99/ oraz w wyroku z dnia 4 kwietnia 2000 r. /V SA 2068/99/.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna.
Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia rewizją nadzwyczajną oraz jej podstaw /art. 393[11] par. 1 Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./. przy czym jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia /art. 393[11] par. 2 Kpc/.
Podniesiony w rozpoznawanej sprawie w rewizji nadzwyczajnej zarzut rażącego naruszenia art. 56 ust. 2 Konstytucji RP w związku z art. 10 ust. 3 i ust. 4 ustawy o cudzoziemcach oraz art. 1A pkt 2 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców /w brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców sporządzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r. - Dz.U. 1991 nr 119 poz. 517/ okazał się niezasadny, ponieważ:
Po pierwsze - W uzasadnieniu wniosku o przyznanie statusu uchodźcy skarżący powoływał się na to, iż wyjechał z Somalii w czasie, gdy toczyła się tam wojna domowa i trwały walki plemienne, w wyniku których zatrzymany został jego ojciec i zabita matka, a on wraz z rodzeństwem zmuszony był się ukrywać w obawie o swoje bezpieczeństwo. Dlatego, jak trafnie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych, pierwszoplanowe znaczenie miało ustalenie tego, jak aktualnie kształtuje się sytuacja wewnętrzna w Somalii. Mając to na uwadze, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa /art. 10 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 ustawy o cudzoziemcach/, w tym także po uprzednim zasięgnięciu opinii Ministra Spraw Zagranicznych, wyrażonej w jego postanowieniu z dnia 4 lutego 1999 r., w stosunku do którego skarżący nie skorzystał z przysługującego mu zażalenia /art. 106 par. 5 Kpa/, w wyniku postępowania zmierzającego do wydania zaskarżonej decyzji z dnia 26 lutego 1999 r., Minister Spraw Wewnętrznych ustalił, że aktualnie sytuacja wewnętrzna w Somalii uległa zasadniczej zmianie. W szczególności, w wyniku interwencji sił zbrojnych Organizacji Narodów Zjednoczonych i wojsk amerykańskich, która trwała do 1995 r., ustały walki plemienne.
Z kolei, w wyniku kolejnych spotkań - w 1996 r. w Nairobi /Kenia/ oraz w maju 1997 r. w Sanie /Jemen/, a następnie także w Kairze /Egipt/ - somalijscy politycy z Mogadiszu, gdzie mieszkał uprzednio skarżący, i z całej Somalii osiągnęli porozumienie pokojowe. Następnie, w dniu 4 sierpnia 1998 r. przedstawiciele pozostających dotychczas w konflikcie ugrupowań z całej Somalii spotkali się w kwaterze Aidida /tzw. Villa Somalia/ w celu zorganizowania nowej administracji w Mogadiszu i w Całej Somalii i podjęli konkretne działania policyjne mające na celu ograniczenie napadów na terenie Mogadiszu i okolic. W konsekwencji. Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców /UNHCR/ podjął i nadal kontynuuje akcję repatriacyjną uchodźców somalijskich z krajów ościennych, co świadczy dobitnie o tym, iż ustały przyczyny ogólne, na które powoływał się w swoim wniosku skarżący i z powodu których ubiegał się on o status uchodźcy w Polsce. Jednocześnie należy podkreślić, że ani w skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ani też w rewizji nadzwyczajnej nie zostały zakwestionowane powyższe ustalenia dotyczące aktualnej sytuacji w Somalii w ogóle, a w Mogadiszu w szczególności.
Po drugie - W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego, a następnie także w rewizji nadzwyczajnej od zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego podniesiony został natomiast zarzut, że podejmując rozstrzygnięcie w rozpoznawanej sprawie ani Minister Spraw Wewnętrznych w zaskarżonej decyzji, ani też Naczelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku nie zbadał sprawy z punktu widzenia istnienia ewentualnego indywidualnego zagrożenia dla skarżącego w wypadku jego powrotu do Somalii z przyczyn enumeratywnie wymienionych w definicji uchodźcy zawartej w art. 1A pkt 2 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców /w brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców sporządzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r. - Dz.U. 1991 nr 119 poz. 517/. Jednakże zarzut ten jest bezprzedmiotowy, skoro ani w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ani też w rewizji nadzwyczajnej w przedmiotowej sprawie nie została równocześnie wskazana żadna konkretna okoliczność dotycząca indywidualnie skarżącego, która - niezależnie od aktualnie istniejącej sytuacji w Somalii - powinna zostać zbadana przed podjęciem rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie. Należy bowiem podkreślić, że właściwe organy państwa, podejmując decyzję w sprawie przyznania statusu uchodźcy określonej osobie, niezależnie od dokonania ustaleń dotyczących ogólnej sytuacji w kraju pochodzenia osoby ubiegającej się o status uchodźcy, obowiązane są ponadto do wyjaśnienia indywidualnych przyczyn ewentualnego zagrożenia danej osoby jedynie w odniesieniu do tych konkretnych faktów lub okoliczności, które zostaną przez tę osobę wskazane.
W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżący ubiegając się o przyznanie statusu uchodźcy powołał się na ogólną sytuację /wojna domowa i walki plemienne/ w kraju ojczystym w chwili, gdy opuszczał Somalię, natomiast nie wskazywał na żadne inne okoliczności, które mogłyby stanowić źródło jego indywidualnego /osobistego/ zagrożenia w razie powrotu do kraju.
Po trzecie - Zgodzić się należy oczywiście z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej, wedle którego nie do przyjęcia jest stanowisko: "że warunkiem przyznania statusu uchodźcy jest wadliwe działanie władz państwowych, a warunek ten nie występuje w wypadku rozpadu państwa, co miało miejsce w Somalii". Jednakże, w świetle przytoczonej wcześniej argumentacji, która przesądza o merytorycznej trafności zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, podniesienie w rewizji nadzwyczajnej tego zarzutu, wskazującego na niewłaściwą interpretację i zastosowanie pkt 65 poradnika Urzędu Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców /UNHCR/, nie może mieć znaczenia decydującego dla oceny zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393[12] Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł jak w sentencji.