Uzasadnienie
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 14 maja 1999 r. na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ odmówił Franciszkowi Sz. ur. 30 listopada 1938 r. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu tej decyzji przedstawione zostały następujące jej podstawy. Franciszek Sz. w swym wniosku wskazał na to, że wraz z rodzicami i rodzeństwem w okresie od czerwca 1942 r. do kwietnia 1945 r. pracował przymusowo w S. pod zarządem władz niemieckich. Przedstawił dokumenty potwierdzające jego pobyt wraz z rodziną w okolicach Neustadt Holstein w miejscowości Hutzfeld, - zaświadczenie Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia 18 czerwca 1993 r., potwierdzające pobyt w obozie polskim Neustadt Holstein oraz zaświadczenie z Biura Poszukiwań w Arolsen z dnia 21 lutego 1990 r. potwierdzające pobyt całej rodziny wnioskodawcy w wskazanym wyżej obozie.
Według organu rozstrzygającego nie budzi wątpliwości to, że Franciszek Sz. został wraz z rodzicami i rodzeństwem deportowany z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1939 r. Jednakże nie ma podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż wnioskodawca nie mógł świadczyć pracy będąc niespełna 3,5 letnim dzieckiem.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - rozpoznając ponownie sprawę na wniosek Franciszka Sz. - decyzją z dnia 20 czerwca 2000 r. na podstawie art. 127 par. 3 i art. 138 par. 1 Kpa utrzymał w mocy decyzję z dnia 14maja 1999 r.
Franciszek Sz. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję z dnia 20 czerwca 2000 r. Polemizując z ustaleniami zaskarżonej decyzji skarżący wskazywał na to, że ustawa z 31 maja 1996 r. nie ogranicza świadczeń ze względu na wiek osób wykonujących pracę przymusową. Skarżący w chwili wywiezienia do Niemiec tj. w 1942 r., miał 3,5 r. i był w Niemczech do końca wojny i wtedy miał 7 lat, a dzieci w tym wieku musiały pracować.
Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu, oddalił skargę wyrokiem z dnia 8 lutego 2002 r., przyjmując, iż zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia 14 maja 1999 r. respektują przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/. Zdaniem NSA według art. 2 pkt 1 i 2 w związku z art. 1 tej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje wyłącznie dwóm grupom osób, które podlegały represjom rozumianym jako osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych oraz jako deportacja /wywiezione/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Skarżący do żadnej z tych dwóch kategorii osób nie należy. Nie był osadzony w obozie pracy przymusowej, jak również jako 3,5 letnie dziecko nie był deportowały do pracy przymusowej. Deportowani do pracy przymusowej byli bowiem jego rodzice. Skarżący jako dziecko w wieku około 4 lat pozostawał pod ich opieką i z nimi razem przebywał. Jeśli nawet jako, starsze dziecko wykonywał określone prace, to nie można uznać, że była to praca wykonywana w zaostrzonej formie, której podlegali jego rodzice jako osoby dorosłe.
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł od powyższego wyroku rewizję nadzwyczajną, opartą na zarzucie naruszenia art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ w związku z art. 2 pkt 2 lit. "a" wyżej wymienionej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 57 ust. 2 o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz art. 393[13] Kpc w zw. z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego (...) /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 czerwca 2000 r. wraz z utrzymaną przez nią w mocy decyzją z dnia 14 maja 1999 r. Według wnoszącego rewizję nadzwyczajną, w przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i restrykcyjny charakter deportacji nie należy z góry zakładać, że cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do ich dzieci.
Z unormowania art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym nie wynika aby uznanie deportacji osoby do przymusowej w III Rzeszy za represję, było uwarunkowane zdolnością tej osoby do wykonywania pracy w chwili jej wywiezienia. Deportacja była bezterminowa a obejmowała nie tylko osoby dorosłe zdolne do pracy, lecz także i dzieci. Wywożenie dzieci do III Rzeszy i umieszczanie ich wraz z rodzicami w gospodarstwach rolnych, w których rodzice wykonywali pracę przymusową stanowiło tworzenie zaplecza przyszłej siły roboczej. Dzieci te bowiem w miarę upływu czasu i fizycznego rozwoju oraz nabierania sił kierowane były przez właścicieli gospodarstw do przymusowego wykonywania różnych prac gospodarskich, które niejednokrotnie przekraczały ich możliwości.
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazał także na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r. III RN 161/01 w którym Sąd Najwyższy zajął stanowisko, iż dla wykazania przesłanki podlegania represji polegającej na deportacji nie jest wymagane ustalenie wykonywania w tym czasie pracy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Oceną prawną sytuacji podobnej do tej która wystąpiła w rozpatrywanej sprawie deportowania z Polski dziecka wraz z rodzicami kierowanymi do pracy przymusowej do III Rzeszy zajmowano się już w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego /por. wyrok NSA z dnia: 10 grudnia 1999 r. V SA 1126/99, 4 grudnia 2000 r., V SA 674/00, 14 marca 2001 r., V SA 1631/00 - nie pub., 13 lutego 2001 r., II SA/Kr 112/00 - nie publ./, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego /por. wyrok SN z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01 - nie publ./. Z przytoczonych orzeczeń wynika, że zarówno NSA jak i SN nie wykluczają a limine możliwości uznania deportacji do pracy przymusowej w III Rzeszy za represję bez względu na wiek osoby deportowanej. Przeciwnie, w orzeczeniach tych wskazuje się na konieczność dokonywania w każdej konkretnej sprawie oceny co do rzeczywistej sytuacji dziecka, którego rodzice zostali do takiej pracy skierowani.
W wyrokach z dnia: 10 grudnia 1999 r., V SA 1136/99, 4 grudnia 2000 r., V SA 674/00, 14 marca 2001 r., V SA 1631/00, 13 lutego 2001 r., II SA/Kr 112/00 Naczelny Sąd Administracyjny wyraźnie opowiedział się za możliwością przyjęcia, że osoba deportowana jako dziecko razem z rodzicami skierowanymi do pracy przymusowej może być uznana za osobę podlegającą represjom określonym w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Prawo do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie nie zostało bowiem uzależnione od wieku osoby wykonującej pracę przymusową oraz rodzaju wykonywanej pracy. Stanowisko Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oparte na założeniu, że dziecko w wieku kilku lat nie mogło wykonywać pracy przymusowej, nie uwzględnia powszechnie znanego faktu, że władze III Rzeszy zmuszały dzieci z terenów okupowanych do pracy przymusowej, a także tego, że dzieci nawet w warunkach pokojowych są zatrudniane szczególnie w gospodarstwach rolnych do wykonywania różnych prac.
Jeżeli nawet w początkowym okresie deportacji dziecko nie było ze względu na wiek zdolne do jakiejkolwiek pracy, to z upływem lat mogło być zatrudniane przy coraz bardziej obciążających je czynnościach, a nawet zmuszane do wykonywania określonych prac w gospodarstwie domowym i w polu. Z unormowania zawartego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn /jak choroby/, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Przeciwnie, władze okupacyjne wywożąc do III Rzeszy całe rodziny, obejmujące nie tylko osoby dorosłe, ale także dzieci, nie określały czasu trwania ich deportacji. Deportując rodziców wraz z dziećmi zakładano, że dzieci w pewnej chwili staną się zdolne do wykonywania pracy. W zależności od wieku, dzieci były kierowane do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, natychmiast, bądź też później w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny już wykonywać wskazane im prace. Oznacza to, że warunek pracy przymusowej przez co najmniej 6 miesięcy zostaje spełniony bez względu na to, w jakim okresie deportacji praca ta była wykonywana.
W wyroku z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01, Sąd Najwyższy stwierdził, że represją w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej. Nie używa się przy tym innych dookreśleń pojęcia represji poza deportacją /wywiezieniem/ do pracy przymusowej. Dla stwierdzenia podlegania tego rodzaju represji nie jest więc konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy. Pogląd ten podziela Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę. Szerszą argumentację w tym zakresie przedstawił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 r., III RN 112/99 /OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/ oraz z dnia 6 kwietnia 2000 r., III RN 143/99 /Wokanda 2000 nr 9 poz. 31/, Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. powinna wykazać, że spełnia tylko przesłanki uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch kategorii osób represjonowanych, wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową.
W wyroku z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01, Sąd Najwyższy stwierdził, że wykonywanie pracy przymusowej uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego, w szczególności przysługuje ono w wysokości zależnej od okresu - "za każdy pełny miesiąc pracy."
W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że wnioskodawca został deportowany - wraz z rodzicami - do pracy przymusowej w III Rzeszy i przebywał na deportacji od czerwca 1942 r. do kwietnia 1945 r. Oznacza to, że w świetle przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym może być zaliczony do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu jej art. 2 pkt 2 lit "a".
Oznacza to, jak trafnie wywiódł Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w rewizji nadzwyczajnej że w świetle przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych wnioskodawca może być zaliczony do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu jej art. 2 pkt 2, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne. Świadczenie to powinno być ustalone według przesłanek z art. 3 tej ustawy.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. /Dz.U. nr 78 poz. 483/ oraz art. 393[13] Kpc w związku art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł, jak w sentencji.