Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 7 czerwca 2001 r., II SA/Wr 840/99 oddalił skargę Anny G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, który odmówił przyznania jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 3 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/. Zdaniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów, przedłożone przez wnioskodawczynię dowody potwierdzają jedynie pobyt na deportacji w III Rzeszy, ale nie pracę przymusową na rzecz tego państwa.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie przysługuje tylko za każdy pełny miesiąc trwania pracy przymusowej, a nie za sam pobyt na deportacji. W ocenie organu, wnioskodawczyni, urodzona 17 marca 1938 r., miała w czasie deportacji 5-7 lat, a więc nie mogła być osobą wykonującą pracę przymusową.
Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu, rozpatrując skargę podkreślił, że nie może oprzeć swojej decyzji o kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ NSA właściwy jest do kontroli decyzji administracyjnych tylko w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Uchylenie decyzji administracyjnej względnie stwierdzenie jej nieważności może nastąpić jedynie w przypadku stwierdzenia istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu zaskarżona decyzja wynika z prawidłowo przeprowadzonej analizy materiału dowodowego, a dokonana przez organ ocena prawna stanu faktycznego jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa. W swojej argumentacji Naczelny Sąd Administracyjny powołał art. 3 ust. 1 cytowanej ustawy, zgodnie z którym świadczenie przysługuje w wysokości 0,5 procent przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2.
Z powyższego wynika, że przesłanką uzyskania świadczenia pieniężnego przewidzianego przepisami omawianej ustawy jest faktyczne wykonywanie pracy przymusowej. Mając na względzie z jednej strony wiek skarżącej z drugiej zaś przesłanki uzyskania świadczenia należy przyjąć, że uprawnienie to skarżącej nie przysługuje.
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego złożył rewizję nadzwyczajną od tego wyroku i zarzucając rażące naruszenia art. 27 ust. 1 ustawy o NSA w związku z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR i na podstawie art. 57 ust. 2 powołanej ustawy o NSA oraz art. 393[13] Kpc w zw. z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./, wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Uzasadniając rewizję podkreślił, iż wyrok sądu rażąco narusza prawo. Ustawa o świadczeniu pieniężnym w art. 2 określa, że "represją w rozumieniu ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, jak również deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach".
Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego powinna wykazać, że spełnia przesłanki uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych kategorii osób: osadzonych w obozach pracy i deportowanych do pracy przymusowej. Treść art. 2 pkt 2 ustawy adresowana jest do osób, w tym również do dzieci, które faktycznie pracę wykonywały. Z unormowania tego nie wynika jednak, aby uznanie deportacji osoby do pracy przymusowej will Rzeszy za represję, było uwarunkowane zdolnością tej osoby do wykonywania pracy w chwili jej wywiezienia. Jest faktem powszechnie znanym, że w okresie wojny nie obowiązywały żadne przepisy chroniące osoby wywożone do pracy przymusowej przed wyzyskiem, w szczególności o zakazie zatrudniania takich osób ze względu na ich wiek.
Należy stwierdzić, że represją w rozumieniu art. 2 jest deportacja do Rzeszy także osoby małoletniej. Prezes NSA, powołując się na orzeczenia Sądu Najwyższego - III RN 112/99 i III RN 143/99 wskazał, że osoba ubiegająca się o świadczenie powinna wykazać, że spełnia przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazać, że w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.
Za uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01, należy powtórzyć, że ocena prawna deportowania z Polski dziecka wraz z rodzicami kierowanymi do pracy przymusowej do III Rzeszy została już - na tle uprawnienia do świadczenia na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. - dokonana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten nie wykluczał a limine możliwości uznania deportacji do pracy przymusowej w III Rzeszy za represję, bez względu na wiek osoby deportowanej. Przeciwnie, wskazywał na konieczność dokonywania w każdej konkretnej sprawie ustaleń faktycznych, co do rzeczywistej sytuacji dziecka, którego rodzice zostali skierowani do takiej pracy /por. np. wyrok z dnia 4 grudnia 2000 r. V SA 674/00, czy z dnia 14 marca 2001 r., V SA 1631/00/. Analogiczny pogląd wyrażał również Sąd Najwyższy. W uchwale z dnia 10 lutego 1994 r., II UZP 31/93 /OSNAPU 1994 nr 10 poz. 165/, powołując się na uchwały z dnia 3 listopada 1977 r., II UZP 20/77, z dnia 4 listopada 1982 r., II UZP 5/82, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1992 r., II UR 2/92 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 1993 r., V SA 1165/93, zinterpretował przepis art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "a" i "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego przez uznanie za represję z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych przebywanie dzieci urodzonych w łagrach lub na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR.
Wskazał również, że dzieci, które oczywiście nie były deportowane w celu pracy, lecz przebywały tam /wystarczy nawet, że tam się urodziły/, spełniają warunki określone w ustawie o kombatantach. Istnieje istotne podobieństwo między przepisami tej ustawy i art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w rozumieniu którego represją jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego przedwojennych granicach do III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych. W obydwu ustawach nie używa się innych dookreśleń pojęcia represjonowania, jak tylko "wywiezienie" lub "przebywanie". Nie jest więc - dla stwierdzenia podlegania tego rodzaju represjom - konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy. Nawet z tytułu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie wynika dodatkowy cel ustawodawcy, sprowadzający się do wymagania wykonywania pracy przymusowej.
Stanowisko to - wyrażane przez skład orzekający Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie - pozostaje w zgodzie również z treścią uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 /OSP 1998 z. 12 poz. 210/, w której stwierdzono, że nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. tylko przymusowe zatrudnienie w latach 1939-1945 obywatela polskiego /także małoletniego/ w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującym się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dniem 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę, dlatego że nie było związane z wywiezieniem w celu deportacji.
W wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 r., III RN 112/99, /OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/ oraz z dnia 6 kwietnia 2000 r. III RN 143/99 /notka OSNAPU 2001 nr 1 poz. 1/. Sąd Najwyższy wypowiedział się już wprost, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób "deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla osób "osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Potwierdza to również treść art. 2 tej ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno "osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych" /art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym/, jak i "deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r." /art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym/. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, że spełnia tak określone przesłanki prawne, uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową. Wykonywanie pracy uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego i jest mowa o tym, że świadczenie takie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy".
W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że Anna G. została deportowana do pracy przymusowej w III Rzeszy w okresie od września 1943 r. do końca wojny, a to oznacza - co trafnie podniósł Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w rewizji nadzwyczajnej - że w świetle przepisów powyższej ustawy o świadczeniach pieniężnych może być zaliczona do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu jej art. 2 pkt 1, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne ustalone w myśl zasad określonych w art. 3 ustawy.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393[13] Kpc w związku art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł, jak w sentencji.