Uzasadnienie
W piśmie z dnia 20 lutego 2002 r. skarżąca "Fundusz Kapitałowy Polska-Ukraina" Sp. z o.o. wniosła o zwolnienie z kosztów sądowych, w związku z wezwaniem Sądu z dnia 13 lutego 2002 r. do uiszczenia opłaty sądowej w kwocie 100.000 zł. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że skarżąca Spółka nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych w tej wysokości. Niezwłocznie po wydaniu zaskarżonej decyzji komornik skarbowy zajął wszystkie aktywa spółki, w tym rachunki bankowe oraz wierzytelności i ruchomości stanowiące cały majątek Spółki. Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 26 marca 2002 r. I SA/Po 4666/01 zwolnił skarżącą Spółkę od kosztów sądowych "częściowo, a mianowicie powyżej kwoty 20.000 zł."
W ocenie Sądu, na podstawie twierdzeń faktycznych wniosku i załączonych do wniosku kopii zajęć mienia Spółki, nie można przyjąć, że Spółka wykazała, iż nie jest w stanie w ogóle /w żadnej części/ ponieść kosztów sądowych. W szczególności fakt zajęcia mienia ruchomego nie pozbawia Spółki "okoliczności"? osiągania dochodów. Wobec tego Sąd stwierdził, że uiszczenie przez Spółkę wpisu w kwocie 20.000 zł leży w granicach finansowych możliwości Spółki i obowiązek uiszczenia wpisu w tej wysokości nie zamyka Spółce dostępu do Sądu.
Dnia 3 kwietnia 2002 r. Sąd wezwał Spółkę do usunięcia w terminie 7 dni od dnia otrzymania pisma, "pod rygorem ujemnych skutków prawnych, braków skargi przez uiszczenie wpisu sądowego w kwocie 20.000 zł."
Spółka w zażaleniu na powyższe postanowienie wniosła o zmianę powyższego postanowienia "poprzez całkowite zwolnienie skarżącego od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych." W uzasadnieniu Spółka podniosła w szczególności, że organ egzekucyjny dokonał "zajęcia w zasadzie całego majątku Spółki", w tym cale mienie ruchome spółki, z wyjątkiem sprzętu biurowego koniecznego do prowadzenia dokumentacji. Większa część majątku ruchomego została przez organ egzekucyjny sprzedana, a uzyskane kwoty zostały zaliczone na poczet zaległości podatkowych. Zajęte zostały wszystkie akcje i udziały Spółki, które posiadały wartość rynkową i mogły zostać sprzedane. Te, które organ egzekucyjny pozostawił w Spółce nie mają żadnej wartości; podobnie jest w przypadku wierzytelności Spółki. Argumenty te znajdują także potwierdzenie w postanowieniu Sądu Rejonowego w P. z dnia 18 marca 2002 r. (...) w przedmiocie oddalenia wniosku z ogłoszenie upadłości Spółki.
Spółka podniosła ponadto, że wobec działań egzekucyjnych, które uniemożliwiają skarżącemu obronę swych praw, zasadne jest zgłoszenie wniosku o zwolnienie kwoty koniecznej na uregulowanie wpisu sądowego.
Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2002 r. I SA/Po 4666/01 odrzucił zażalenie z uzasadnieniem, że orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego są prawomocne. co oznacza, że od postanowienia sądu nie przysługuje stronie prawo wniesienia zażalenia.
W związku z powyższym postanowieniem Sąd pismem z dnia 24 kwietnia 2002 r. wezwał Spółkę do dokonania części wpisu sądowego, tj. 20.000 zł, od daty otrzymania pisma, pod rygorem odrzucenia skargi.
Spółka pismem z dnia 26 kwietnia 2002 r. wniosła do Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu o wstrzymanie wykonania decyzji "obligującej" Spółkę do uiszczenia wpisu sądowego, wobec nieposiadania przez Spółkę środków pieniężnych jak też majątku ruchomego. którego ewentualne sprzedanie umożliwiłoby by wypełnienie nałożonego przez Sąd obowiązku.
Przewodniczący Wydziału I Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu w odpowiedzi na powyższe pismo wyjaśnił w piśmie z dnia 10 maja 2002 r., że termin uiszczenia wpisu jest terminem zawitym, jednak stronie, która uchybiła terminowi z ważnych przyczyn przysługuje prawo złożenia wniosku o przywrócenie terminu - przy jednoczesnym dokonaniu czynności. Wniosek powinien być uzasadniony. W piśmie tym stwierdza się następnie, że stronie, która nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, przysługuje prawo złożenia wniosku o zwolnienie od tych kosztów. Wniosek powinien być uzasadniony i udokumentowany /bilans Spółki za 2001 r., stan kont bankowych, wykaz majątku ruchomego i nieruchomego, stan zatrudnienia/.
Pismem z dnia 16 maja 2002 r. Spółka wniosła o całkowite zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawie, ewentualnie w razie nieuwzględnienia tego wniosku, o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu od skargi w niniejszej sprawie w kwocie 20.000 zł W uzasadnieniu wniosku Spółka podniosła, że nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi pozwalającymi na uiszczenie wpisu, na co wskazują załączone do wniosku dowody, w tym bilans Spółki za rok 2000, rachunek zysków i strat jednostek, wykaz majątku Spółki, stan konta bankowego, wykaz wierzytelności i spis majątku finansowego oraz stan zatrudnienia.
Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 24 maja 2002 r. I SA/Po 4666/01 w pkt 1 odrzucił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, w pkt II - odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi, w pkt III - odrzucił skargę.
Sąd stwierdził, że postanowieniem z dnia 26 marca 2002 r. strona skarżąca została częściowa /powyżej kwoty 20.000 zł/ zwolniona od uiszczenia kosztów sądowych. Ponowny wniosek strony z 16 maja br. o całkowite zwolnienie od uiszczenia kosztom sądowych oparty na tej samej podstawie faktycznej jest niedopuszczalny. Z tego względu postanowiono jak w punkcie I sentencji.
Skarżąca Spółka wniosła również o przywrócenie terminu do wniesienia wpisu sądowego w kwocie 20.000 zł. Z akt sprawy wynika, iż skarżąca Spółka została pismem z 24 kwietnia br. doręczonym 26 kwietnia br. (...), wezwana do uiszczenia w terminie siedmiu dni wpisu sądowego w kwocie określonej postanowieniem z 26 marca br. Stosownie do przepisu art. 58 par. 2 Kpa w związku z art. 59 ustawy o NSA jednocześnie z wniesieniem prośby o przywrócenie terminu należy dopełnić czynności, dla której określony był termin, co w niniejszej sprawie oznacza uiszczenie kwoty 20.000 zł. Skarżąca Spółka wpisu nie uiściła. Z tego względu - w ocenie Sądu - niedopuszczalny jest wniosek o przywrócenie terminu. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 171 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA postanowił jak w punkcie II sentencji. Wobec nieuiszczenia wpisu sądowego w wyznaczonym terminie na podstawie przepisu art. 16 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych Sąd postanowił jak w punkcie III sentencji.
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w rewizji nadzwyczajnej zarzucił rażące naruszenie; 1/ art. 328 par. 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm./ w związku z art. 59 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, powoływanych dalej w skrócie jako "Kpc" oraz "ustawa o NSA"; 2/ art. 199 par. 1 pkt 2 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA; 3/ art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych /Dz.U. 2002 nr 9 poz. 88/ w związku z art. 36 ust. 3 ustawy o NSA i w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.; Wskazując na powyższe podstawy wniósł o uchylenie "punktów 1 i III powyższego postanowienia oraz o przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu - Ośrodkowi Zamiejscowemu w Poznaniu celem rozpoznania wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w całości.
W ocenie Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższe postanowienie rażąco narusza przytoczone przepisy.
W szczególności Sąd rażąco naruszył art. 328 par. 2 Kpc w związku z art. 5 ustawy o NSA, nie powołując w uzasadnieniu postanowienia podstawy prawne/ odrzucenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Ponadto, skoro wspomniane odrzucenie uzasadnił niedopuszczalnością opartego na tej samej podstawie faktycznej ponownego wniosku w kwestii zwolnienia, to znaczy, że zastosował rozwiązanie zawarte w art. 199 par. 1 pkt 2 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA. Żaden inny przepis Kpc ani żaden inny przepis ustawy o NSA nie reguluje bowiem zagadnienia tzw. powagi rzeczy osądzonej.
Przy takim założeniu Sąd naruszył rażąco także art. 199 par. 1 pkt 2 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA.
Po pierwsze, z "powagi rzeczy osądzonej" korzystają jedynie prawomocne orzeczenia rozstrzygające o istocie sprawy /art. 366 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA/, a takimi orzeczeniami nie są postanowienia nie kończące postępowania w sprawie. Odrzucenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie jest zatem dopuszczalne /por. postanowienia SN z dnia 12 marca 1996 r. I CZ 9/66 - OSPiKA 1967 poz. 221 oraz z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN 1064/97 - OSNC 1999 nr 9 poz. 153/.
Po drugie, skoro postanowienie z dnia 26 marca 2002 r. nie zawierało oddalenia wniosku w żadnej części, to nie można mówić o osądzeniu sprawy zwolnienia od kosztów w całości. Postanowienie zaskarżone było zatem pierwszym orzeczeniem, które zawierało rozstrzygnięcie w odniesieniu do żądania zwolnienia od kosztów w części nieobjętej postanowieniem z dnia 26 marca 2002 r. W tej sytuacji Sąd zobligowany był do rozpoznania wniosku merytorycznie. Tym samym odrzucenie wniosku rażąco naruszyło prawo.
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zauważył, że postanowienie w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych powinno zapaść po wyjaśnieniu wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji finansowej wnioskodawcy /por. postanowienie SN z dnia 2 czerwca 2000 r., III RN 205/99 - Monitor Podatkowy 2001 nr 4 str. 46/, w tym także twierdzenia strony, że zajęcie rachunków bankowych, wierzytelności oraz ruchomości przez Urząd Skarbowy uniemożliwia jej prowadzenie działalności gospodarczej, której przedmiotem jest w przeważającej mierze dokonywanie operacji finansowych lub dokonywanie inwestycji (...), a tym samym i "wygospodarowanie" środków na wpis.
Zawarte w pkt II postanowienia odrzucenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia wpisu w kwocie 20.000 zł - jakkolwiek błędnie uzasadnione odpowiadało prawu, gdyż termin do wniesienia wpisu nie minął, a zatem niedopuszczalne było jego przywracanie W szczególności termin ten rozpoczął bieg dnia 15 lutego 2002 r., z chwilą doręczenia pełnomocnikowi skarżącej wezwania o uiszczenie wpisu w kwocie 100.000 zł (...). Termin ten został przerwany dnia 21 lutego 2002 r. (...), z chwilą nadania w urzędzie pocztowym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Pogląd, że złożenie w czasie biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje przerwanie biegu tego terminu i w razie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych termin ten biegnie na nowo od chwili doręczenia ponownego wezwania do jej uiszczenia - utrwalił się w praktyce sądowej w latach sześćdziesiątych /orzeczenia SN: z dnia 2 listopada 1962 r. II CV 121/62 - OSPiKA 1963 z. 11 poz. 284 oraz z dnia 20 grudnia 1966 r., II CZ 146/66 - OSNCP 1967 z. 6 poz. 113/ i został powtórzony w wielu późniejszych orzeczeniach /np. w uzasadnieniu postanowienia SN z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN 1064/97 - OSNC 1999 z. 9 poz. 153 str. 30-31/.
W rozpatrywanej sprawie termin nie rozpoczął biegu na nowo, gdyż nie wydano postanowienia oddalającego w jakiejkolwiek części wniosku Spółki z dnia 20 lutego 2002 r. Kolejne wezwania Sądu o wpis były zatem bezskuteczne.
W tej sytuacji odrzucenie skargi z powodu nieuiszczenia wpisu /pkt III zaskarżonego postanowienia/ rażąco naruszyło art. 16 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku z art. 36 ust. 3 ustawy o NSA.
Wbrew stwierdzeniu Sądu skarżąca nie miała obowiązku uiszczenia wpisu, skoro jej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie został rozpatrzony w całości, a termin do uiszczenia wpisu - po przerwaniu - w ogóle nie rozpoczął biegu. Zaskarżone postanowienie naruszyło rażąco także art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż skarżąca została pozbawiona prawa do rozpatrzenia sprawy przez Sąd.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Rewizja nadzwyczajna nie ma usprawiedliwionych podstaw. W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że postanowieniem Sądu z dnia 26 marca 2002 r. wniosek skarżącej Spółki o zwolnienie od kosztów sądowych został uwzględniony w części "powyżej kwoty 20.000 zł", przy czym Sąd w sentencji postanowienia nie oddalił wniosku w pozostałej części. Biorąc pod rozwagę cel i funkcje postępowania w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych oraz to, iż z sentencji postanowienia z dnia 26 marca 2002 r. i jego uzasadnienia wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że na jego mocy Spółka została zobowiązana do poniesienia kosztów sądowych w wysokości 20.000 zł, należy uznać, że Sąd uwzględniając wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych w części oznaczonej jako "powyżej kwoty 20.000 zł" nie był obowiązany do oddalenia wniosku w pozostałej części. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak oddalenia wniosku w pozostałej części nie oznacza zatem, jak nietrafnie przyjął Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, że sprawa o zwolnienie od kosztów sądowych nie została osądzona w całości postanowieniem z dnia 26 marca 2002 r., lecz dopiero zaskarżonym rewizją nadzwyczajną postanowieniem z dnia 24 maja 2002 r. Nie ulega zatem wątpliwości, że postanowienie z dnia 26 marca 2002 r. miało pełny przymiot prawomocności, z którego wypływał obowiązek strony skarżącej uiszczenia wymaganego wpisu.
W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że Spółka w czasie biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej złożyła "zażalenie" na postanowienie z dnia 26 marca 2002 r., w którym domagała się jego zmiany "poprzez całkowite zwolnienie skarżącego od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych", zaś Sąd postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2002 r. odrzucił zażalenie. Dla rozpoznawanej sprawy istotne jest jednak to, że powyższe zażalenie przerwało bieg oznaczonego w zarządzeniu Przewodniczącego z dnia 3 kwietnia 2002 r. terminu do uiszczenia wpisu sądowego, który zaczął biec od nowa po ponownym wezwaniu skarżącej Spółki do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 20.000 zł, co nastąpiło pismem z dnia 24 kwietnia 2002 r. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono trafny pogląd, że z przymiotu prawomocności postanowienia w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych "wypływa obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu i faktu tego nie zmienia obowiązek ponownego wezwania jej do uiszczenia opłaty - ze wskazaniem kwoty oraz skutków jej nieuiszczenia.
Ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia i tym samym nie ma wpływu na bieg terminu określonego na podstawie art. 16 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dopiero wydanie i uprawomocnienie się postanowienia odmiennej treści w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje utratę mocy pierwszego postanowienia, nie wpływa jednak na skutki niezastosowania się strony do treści postanowienia prawomocnego." /uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1999 r. I CKN 1461/98 - OSNC 1999 nr 11 poz. 196/.
W związku z powyższym należy uznać, że ponowny wniosek strony z dnia 16 maja 2002 r. o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych, jako wniesiony po upływie terminu określonego w ponownym wezwaniu z dnia 24 kwietnia 2002 r. do uiszczenia wpisu sądowego podlegał odrzuceniu. W tej sytuacji odrzucenie skargi z powodu nieuiszczenia wpisu przez skarżącą Spółkę nie naruszyło art. 16 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, bowiem na skarżącej ciążył - wynikający z prawomocnego postanowienia Sądu z dnia 26 marca 2002 r. - obowiązek uiszczenia wpisu, skoro jej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych został rozpoznany w całości tym postanowieniem, a termin do uiszczenia wpisu - po jego przerwaniu - rozpoczął bieg w czasie określonym w ponownym wezwaniu z dnia 24 kwietnia 2002 r.
Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.