Uzasadnienie
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł rewizję nadzwyczajną od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 22 marca 2002 r. r. II SA/Po 2280/00, wydanego w sprawie ze skargi Zenona S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 8 sierpnia 2000 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Wyrokowi temu zarzucił rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ w związku z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA oraz art. 393[13] Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym. Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 8 sierpnia 2000 r. wraz z utrzymaną przez nią w mocy decyzją z dnia 17 listopada 1999 r.
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. wydając decyzję z dnia 17 listopada 1999 r., ustalił, że Zenon S. został wywieziony do III Rzeszy razem z rodzicami. Nie przedstawił jednak żadnych dokumentów potwierdzających wykonywanie przez niego pracy przymusowej. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów, nie negując, że rodzice skarżącego byli zatrudnieni w charakterze robotników przymusowych, stwierdził, iż z uwagi na wiek wnioskodawcy, należy wykluczyć, że został on wywieziony w charakterze robotnika przymusowego, a tylko taki rodzaj represji daje podstawę przyznania uprawnienia do świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów decyzją z dnia 8 sierpnia 2000 r., na podstawie art. 127 par. 3 i art. 138 par. 1 pkt 1 Kpa, utrzymał w mocy decyzję z dnia 17 listopada 1999 r.
Wnioskodawca w skardze podniósł, że jako dziecko musiał pod przymusem pracować u bauera. Wskazał, że były to takie prace jak pasanie gęsi, krów, zamiatanie podwórza, obieranie ziemniaków. Podkreślił, że był tam bity i popędzany.
Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił skargę, gdyż uznał, że organ prawidłowo przyjął, iż brak Jest podstaw do przyznania świadczenia z tytułu wykonywania pracy przymusowej. NSA ustalił, że wnioskodawca, mając 5 lat i 7 miesięcy, został wraz z rodzicami wywieziony do Niemiec i przebywał tam w okresie od 14 marca 1943 r. do 1 października 1945 r. Z zebranego w sprawie materiału nie wynika jednak aby skarżący wykonywał pracę przymusową. NSA podniósł, że skarżący dopiero w skardze twierdził, że pomagał matce w zmywaniu naczyń, obielaniu ziemniaków oraz że pasł gęsi i krowy. NSA wywiódł, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym zawiera stwierdzenie, iż deportacja /wywiezienie/ "musi być do pracy przymusowej". Pojęcie represji adresowane Jest do osób osadzonych w obozach pracy przymusowej i deportowanych do pracy przymusowej, w tym również do dzieci, które faktycznie taką pracę wykonywały.
Zdaniem Prezesa NSA, zaskarżony wyrok rażąco narusza prawo. W przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i restrykcyjny charakter deportacji, nie należy z góry zakładać, że cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do ich dzieci. Wbrew stanowisku NSA. z unormowania art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym nie wynika aby uznanie za represję deportacji do pracy przymusowej w III Rzeszy, było uwarunkowane zdolnością wykonywania pracy w chwili jej wywiezienia. Okres przebywania obywateli polskich na deportacji w III Rzeszy nie był z góry określony przez władze niemieckie i w zasadzie trwał do zakończenia wojny w 1945 r. Bezterminowa deportacja obejmowała nie tylko osoby dorosłe i zdolne do pracy, lecz także dzieci. Wywożenie dzieci do III Rzeszy i umieszczenie ich wraz z rodzicami w gospodarstwach rolnych, w których rodzice wymywali pracę przymusową, stanowiło tworzenie zaplecza przyszłej siły roboczej. Dzieci bowiem w miarę upływu czasu i fizycznego rozwoju kierowane były przez właścicieli gospodarstw do przymusowego wykonywania różnych prac gospodarskich, które niejednokrotnie przekraczały ich możliwości. Jest faktem powszechnie znanym, że w okresie wojny nie obowiązywały żadne przepisy chroniące osoby wywożone do pracy przymusowej przed wyzyskiem. W szczególności nie obowiązywały przepisy o zakazie zatrudnienia ze względu na wiek. Także więc osoby bardzo młode mogły być zmuszane do pracy w takich okolicznościach.
Prezes NSA wskazał, że zaskarżony wyrok stoi w sprzeczności z poglądem przedstawionym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01, stanowiącym, że dla stwierdzenia podlegania represji polegającej na deportacji nie Jest konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy /por. także wyrok z dnia 11 lipca 2002 r., III RN 14/02/. Zdaniem Prezesa NSA. Zenon S. powinien zostać zaliczony do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dmą 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, z uwagi na deportację do pracy przymusowej w III Rzeszy w latach 1943-1945. Prezes NSA zauważył również, że skarżący powoływał się na wykonywanie pracy przymusowej na deportacji już w kwestionariuszu osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego, a nie dopiero w skardze, jak stwierdził NSA.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, represją w rozumieniu tej ustawy Jest między innymi deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a/ III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b/ Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1949 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Brzmienie tego przepisu wskazuje na to. że deportacja /wywiezienie/ jest represją, jeżeli nastąpiła "do pracy przymusowej", a więc w celu wykonywania takiej pracy. Z tego punktu widzenia decydujący jest cel w jakim nastąpiła deportacja, a nie rzeczywiste świadczenie pracy przymusowej. Wykonywanie pracy przymusowej /jego okres/ jest natomiast uwzględniany przy ustalaniu wysokości świadczenia, skoro art. 3 ust. 1 ustawy stanowi, że przysługuje ono w wysokości 0,5 procent przeciętnego wynagrodzenia w kwartale kalendarzowym poprzedzającym termin ostatniej w 1995 r. waloryzacji emerytur i rent. "za każdy pełny miesiąc trwania pracy". Oznacza to, że przesłanką nabycia prawa do świadczenia nie jest rzeczywiste wykonywanie pracy przymusowej, a z pewnością zdolnej do jej wykonywania, uzależniona od osiągnięcia określonego wieku /nie wiadomo z resztą jakiego wieku/. Taka wykładnia zdecydowanie przeważa w orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wprawdzie w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 /ONSA 1999 Nr 1 poz. 1/ wyrażono pogląd, iż z art. 2 pkt 2 lit. "a" w związku z art. 3 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. wynika, że sam fakt osadzenia w obozie pracy z wymienionych w ustawie przyczyn oraz fakt deportacji do pracy nie stanowią wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia i niezbędne Jest jeszcze wykonywanie w tych warunkach pracy przymusowej, ale wykładnia ta nie dotyczyła istoty rozpoznawanego zagadnienia prawnego. W orzecznictwie NSA zdecydowanie przeważa pogląd odmienny. W wyroku z dnia 4 grudnia 2000 r. V SA 674/00 /nie publ./ NSA przyjął, iż z unormowania art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. W uzasadnieniu tego wyroku trafnie podniesiono, że władze okupacyjne, wywożąc do III Rzeszy skarżącego wraz z rodzicami, nie określały czasokresu ich deportacji. Dzieci w zależności do wieku bądź kierowcę były natychmiast do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, bądź też później w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstw mogły i powinny już wykonywać wskazane im prace. Podobnie w wyroku z dnia 10 grudnia 1999 r. V SA 1136/99 /nie publ./ NSA uznał, że prawo do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach płacy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie zostało uzależnione od wieku osoby wykonującej pracę przymusową oraz rodzaju wykonywanej pracy. W uzasadnieniu tego wyroku trafnie podniesiono, że Kierownik Urzędu uznał, iż skarżąca nie spełnia przesłanek określonych w ustawie, ponieważ w okresie deportacji miała 2-6 lat i z tego powodu nie mogła wykonywać pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Stanowisko to zakłada a priori, że dziecko w tym wieku nie mogło wykonywać pracy przymusowej. Nie uwzględnia ono powszechnie znanego faktu, że władze III Rzeszy zmuszały dzieci z terenów okupowanych do pracy przymusowej, a także tego, że dzieci nawet w warunkach pokojowych są zatrudniane szczególnie w gospodarstwach rolnych do wykonywania różnych prac. W wyroku z dnia 30 stycznia 2001 r., V SA 921/00 /nie publ./ NSA uznał natomiast, że art. 3 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR stanowi o czasie "trwania pracy", ale jedynie Jako o kryterium obliczenia wysokości przysługującego świadczenia. W przypadku deportowanego z rodzicami małoletniego dziecka, niezdolnego do pracy ze względu na wiek. kryterium tym jest czas jego pobytu w miejscu deportacji do pracy przymusowej.
Taka wykładnia jest utrwalona w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Wymienić w tym zakresie można: wyrok z dnia 6 kwietnia 2000 r., III RN 143/99 /Wokanda 2000 nr 9 str. 31/, według którego osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. powinna wykazać, iż spełnia przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 tej ustawy kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową oraz wyrok z dnia 13 stycznia 2000 r., III RN 112/99 /OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/ uznający że w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. określone zostały wyłącznie przesłanki prawne dotyczące sposobu obliczania wysokości świadczenia pieniężnego należnego uprawnionej osobie; sformułowana w tym przepisie przesłanka prawna, w myśl której świadczenie pieniężne przyznawane na podstawie tej ustawy przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", wskazuje jedynie na obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby w obozie pracy, natomiast nie wynika z niej obowiązek wykazania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowej, w którym została osadzona lub do którego została deportowana, faktycznie wykonywała pracę przymusową /podobnie wskazane w rewizji nadzwyczajnej, niepublikowane wyroki z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01 oraz z dnia 11 lipca 2002 r, III RN 14/02/.
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela przedstawioną wykładnię. Dlatego należało uznać, że rewizja nadzwyczajna powołuje się na usprawiedliwione podstawy, co na podstawie art. 393[13] par. 1 Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, prowadzi do orzeczenia jak w sentencji wyroku.