Uzasadnienie
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpoznaniu wniosku Bolesławy S., decyzją z dnia 13 października 1999 r., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 23 czerwca 1999 r. w przedmiocie odmowy przyznania jej uprawnienia do świadczenia przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. 1996 nr 87 poz. 395/. W uzasadnieniu wyjaśnił, że Bolesława S., urodzona w dniu 25 czerwca 1938 r., została wprawdzie wywieziona razem z rodzicami Adalbertem i Anną K. do O. koło Dz., lecz była wówczas dzieckiem, a więc nie wykonywała pracy przymusowej.
Na tę decyzję Bolesława S. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyjaśniając, że jako dziecko robotników przymusowych nie była uwolniona od obowiązku pracy i w lecie wykonywała lżejsze prace polowe, a w zimie bawiła dwoje młodszych dzieci właściciela majątku. Skarżąca wskazała również na straty, jakich doznała jej rodzina z powodu deportacji.
Naczelny Sąd Administracyjny, Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu, oddalając skargę wyrokiem z dnia 9 lutego 2001 r., uznał za prawidłowe stanowisko Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, że skarżąca nie należy do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pieniężnego, ponieważ nie była deportowana w celu wykonywania pracy przymusowej. Deportowani byli jej rodzice, a ona z nimi tylko przebywała. Wykonywanie przez nią niektórych prac na rzecz niemieckiego właściciela majątku nie miało charakteru pracy niewolniczej, świadczonej w zaostrzonej formie jedynie przez osoby dorosłe, deportowane właśnie w tym celu.
Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł od tego wyroku rewizję nadzwyczajną opartą na zarzucie rażącego naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ w związku z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz art. 393[15] Kpc w zw. z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ w rewizji nadzwyczajnej Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 13 października 1999 r. wraz z utrzymaną przez nią w mocy decyzją z dnia 23 czerwca 1999 r.
W uzasadnieniu wyraził pogląd, że represją w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym jest deportacja do III Rzeszy również osoby małoletniej, która pracowała w okresie swego tam pobytu, przez co najmniej 6 miesięcy. Wskazał, że deportowanie nie było uwarunkowane wiekiem ani zdolnością do wykonywania pracy już w chwili wywiezienia. Ze względu na nieokreślony z góry czas przebywania na deportacji w III Rzeszy, który w zasadzie trwał do zakończenia wojny w 1945 r., wywożone dzieci, umieszczane wraz z rodzicami w gospodarstwach rolnych, w których rodzice wykonywali pracę przymusową, tworzyły zaplecze przyszłej siły roboczej. Dzieci te bowiem, w miarę fizycznego rozwoju oraz nabierania sił, kierowane były przez właścicieli gospodarstw do przymusowego wykonywania różnych prac gospodarskich, nawet takich, które niejednokrotnie w przekraczały ich możliwości, tym bardziej, że w czasie wojny nie obowiązywały przepisy chroniące osoby wywożone do pracy przymusowej przed wyzyskiem. Także, więc osoby bardzo młode mogły być zmuszane do pracy w takich okolicznościach, zwłaszcza, że nie obowiązywały przepisy o zakazie zatrudnienia takich osób ze względu na ich wiek /por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 grudnia 2000 r. V SA 674/00, z dnia 14 marca 2001 r. V SA 1631/00, z dnia 13 lutego 2001 r. II SA/Kr 112/00/. Na koniec skarżący podniósł, że interpretacja przepisu art. 2 pkt 2 o świadczeniu pieniężnym polegająca na uznaniu, że praca wykonywana przez dziecko wywiezione wraz z rodzicami nie miała charakteru pracy niewolniczej na równi z pracą wykonywaną w zaostrzonej formie przez osoby dorosłe deportowane właśnie w tym celu, stoi w rażącej sprzeczności z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Ocena prawna deportowania z Polski dziecka wraz z rodzicami kierowanymi do pracy przymusowej do III Rzeszy została już - na tle uprawnienia do świadczenia na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. - dokonana orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten nie wykluczał a limine możliwości uznania deportacji do pracy przymusowej w III Rzeszy za represję, bez względu na wiek osoby deportowanej. Przeciwnie, wskazywał na konieczność dokonywania w każdej konkretnej sprawie ustaleń faktycznych, co do rzeczywistej sytuacji dziecka, którego rodzice zostali skierowani do takiej pracy /por. np. wyrok z dnia 4 grudnia 2000 r. V SA 674/00, czy z dnia 14 marca 2001 r. V SA 1631/00/. Analogicznie orzekał Sąd Najwyższy. W uchwale z dnia 10 lutego 1994 r., II UZP 31/93 /OSNAPU 1994 nr 10 poz. 165/, powołując się na uchwały z dnia 3 listopada 1977 r., II UZP 20/77, z dnia 4 listopada 1982 r., II UZP 5/82, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1992 r., II UR 2/92 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 1993, V SA 1165/93, zinterpretował przepis art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "a" i "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./ przez uznanie za represję z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych przebywanie dzieci urodzonych w łagrach lub na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR. Wskazał również, że dzieci, które oczywiście nie były deportowane w celu pracy, lecz przebywały tam /wystarczy nawet, że tam się urodziły/, spełniają warunki określone w ustawie o kombatantach.
Istnieje istotne podobieństwo między przepisami tej ustawy i art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w rozumieniu którego represją jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego przedwojennych granicach do III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych. W obydwu ustawach nie używa się innych dookreśleń pojęcia represjonowania, jak tylko "wywiezienie" lub "przebywanie". Nie jest więc - dla stwierdzenia podlegania tego rodzaju represjom - konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy. Nawet z tytułu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie wynika dodatkowy cel ustawodawcy, sprowadzający się do wymagania wykonywania pracy przymusowej.
Stanowisko to - wyrażane przez skład orzekający Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie - pozostaje w zgodzie również z treścią uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 /OSP 1998 z. 12 poz. 210/, stwierdzono w niej bowiem, że nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. tylko przymusowe zatrudnienie w latach 1939-1945 obywatela polskiego /także małoletniego/ w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującym się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dniem 1 września 1939 r. a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę, dlatego że nie było związane z wywiezieniem w celu deportacji.
W wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 r., III RN 112/99, /OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/ oraz z dnia 6 kwietnia 2000 r. III RN 143/99 - notka OSNAPU 2001 nr 1 poz. 1/, Sąd Najwyższy wypowiedział się już wprost, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób "deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla osób "osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Potwierdza to również treść art. 2 tej ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno "osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych" /art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym/, jak i "deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r." /art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym/. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, że spełnia tylko tak określone przesłanki prawne, uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową.
Wykonywanie pracy uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego i jest mowa o tym, że świadczenie takie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy".
W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że Bolesława S. została deportowana do pracy przymusowej w III Rzeszy w okresie od lipca 1944 r. do końca wojny, a to oznacza - co trafnie podniósł Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w rewizji nadzwyczajnej - że świetle przepisów powyższej ustawy o świadczeniach pieniężnych powinna być zaliczona do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu jej art. 2 pkt 1, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne ustalone w myśl zasad określonych w art. 3 ustawy.
Biorąc powyższe pod uwagę. Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. /Dz.U. nr 78 poz. 483/ oraz art. 393[13] Kpc w związku art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł, jak w sentencji.