Uzasadnienie
Wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4.01.2001 r. oddalona została skarga Huty Szkła "W." Spółka Akcyjna w S. na decyzję Ministra Gospodarki z 23.05.1997 r., utrzymującą w mocy własną decyzję z 8.04.1997 r. stwierdzającą nieważność orzeczenia nr 26 Ministra Przemysłu i Handlu z 14.11.1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa Huta Szkła "W." Spółka z o.o. w S. Od powyższego wyroku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł rewizję nadzwyczajną. Zasadniczy wniosek tej rewizji dotyczy uchylenia zaskarżonego wyroku i stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Gospodarki z 23.05.1997 r. i decyzji ją poprzedzającej. Ponadto rewizja nadzwyczajna zawiera wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku NSA i poprzedzających ten wyrok decyzji Ministra Gospodarki do czasu rozpoznania rewizji nadzwyczajnej. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego jako podstawę swego wniosku wskazał art. 388 par. 1 Kpc w związku z art. 393[19] Kpc i art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (...), Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm. W uzasadnieniu zaś, w jego części poświęconej wnioskowi o wstrzymanie wykonania wyroku i decyzji, podniesiono, że ewentualne wykonanie rozstrzygnięć wynikających z zaskarżonego orzeczenia i poprzedzających go decyzji administracyjnych może rodzić trudne do ustalenia, ale z pewnością znaczne następstwa, zwłaszcza dla Skarbu Państwa. W sprawie chodzi w istocie o spór o własność i ewentualną utratę przez Skarb Państwa własności określonego zespołu składników majątkowych.
Sąd Najwyższy w zakresie wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonego rewizją nadzwyczajną wyroku i poprzedzających ten wyrok decyzji administracyjnych zważył co następuje:
Wnioskodawca nie wyjaśnił, dlaczego uznał, że z podanych wyżej przepisów wynika podstawa prawna do wstrzymania wykonania wyroku NSA oraz decyzji administracyjnych. Tymczasem chodzi o ingerencję dotyczącą zasadniczych atrybutów orzeczeń. W pierwszym rzędzie chodzi tu o wstrzymanie wykonania prawomocnego wyroku NSA /por. art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym - Dz.U. nr 74 poz. 368/. Z prawomocności wyroku wynika jego wiążąca moc, która obejmuje nie tylko strony i sąd, który go wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe /art. 365 par. 1 Kpc w związku z art. 57 ust. 1 i art. 59 powołanej ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym/. Od tego zasadniczego skutku /zasady/ prawomocnego orzeczenia dopuszczone zostały pewne odstępstwa dla wyjątkowych sytuacji w ustawie określonych. Oprócz wznowienia postępowania w sprawie zakończonej prawomocnym orzeczeniem /por. art. 58 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym/ określone organy mogą wnieść rewizję nadzwyczajną do Sądu Najwyższego, jeżeli prawomocne orzeczenie rażąco narusza prawo lub interes Rzeczypospolitej Polskiej /art. 57 ust. 2 powołanej ustawy/. Rozpoznanie rewizji nadzwyczajnej następuje według przepisów o postępowaniu kasacyjnym, stosowanych odpowiednio, w myśl art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./. Nie budzi wątpliwości, że w oparciu o tak ukształtowane podstawy prawne /por. także art. 236 ust. 2 Konstytucji RP/ Sąd Najwyższy w razie uwzględnienia kasacji może uchylić zaskarżony rewizją nadzwyczajną prawomocny wyrok NSA /art. 393[13] par. 1 i art. 393[15] Kpc w związku z powołanym wyżej art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r./.
W rozpatrywanym wniosku nie chodzi o taką weryfikację prawomocnego orzeczenia, która może wynikać dopiero z uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej; jednakże uwzględnienie wniosku oznaczałoby - co prawda warunkowe, na czas do rozpoznania rewizji nadzwyczajnej - uchylenie wiążącego znaczenia prawomocnego orzeczenia.
Uznając, że wstrzymanie wykonania prawomocnego wyroku byłoby formą uchylenia skutków prawomocności i że w związku z tym musiałoby opierać się na szczególnym do tego upoważnieniu ustawowym. Sąd Najwyższy stwierdził, że w aktualnym stanie przepisów postępowania takiego upoważnienia nie ma. Inaczej rzecz się miała przed reformą procedury cywilnej wynikającej z powołanej wyżej ustawy nowelizującej kodeks postępowania cywilnego.
Poprzedni dwuinstancyjny model sądowego postępowania cywilnego uzupełniała w swoisty sposób instytucja rewizji nadzwyczajnej "Od każdego prawomocnego orzeczenia kończącego postępowania w sprawie (...)" /por. art. 417 par. 1 Kpc przed reformą wynikającą z ustawy z dnia 1 marca 1996 r./. W ramach działu VII przepisów poświęconych rewizji nadzwyczajnej znajdowała się także norma kompetencyjna upoważniająca Sąd Najwyższy do wstrzymania wykonania zaskarżonego orzeczenia do czasu rozstrzygnięcia sprawy /art. 419 par. 2 Kpc/. Natomiast po uchyleniu przepisów o rewizji nadzwyczajnej, w nowym modelu postępowania odwoławczego, w sprawach cywilnych brak jest przepisu upoważniającego Sąd Najwyższy jako sąd kasacyjny do wstrzymania wykonania orzeczenia zaskarżonego kasacją. Wniosek o wstrzymanie wykonania wyroku może być złożony i rozpoznany wyłącznie przez sąd drugiej instancji /por. w tej kwestii stanowisko T. Erecińskiego w Komentarzu do kodeksu postępowania cywilnego, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1999 r. tom 1, str. 656/. Jeżeli Sąd Najwyższy na podstawie przepisów o postępowaniu kasacyjnym w sprawach cywilnych nie jest upoważniony do wstrzymania wykonania wyroku sądu drugiej instancji, to konsekwentnie należy przyjąć, że odpowiednie - w myśl art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. - stosowanie przepisów o postępowaniu kasacyjnym do rozpoznania rewizji nadzwyczajnej od prawomocnego orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego także, a nawet tym bardziej, nie stwarza niezbędnego upoważnienia do wstrzymania wykonania orzeczenia prawomocnego.
Ponadto - zdaniem Sądu Najwyższego - nie ma wystarczających racji, ażeby wyinterpretować rozważaną tu kompetencję Sądu Najwyższego z przepisów art. 388 par. 1 Kpc na zasadzie odpowiedniego zastosowania do postępowania przed Sądem Najwyższym przepisów o apelacji /art. 393[19] Kpc/. Wymieniony przepis postępowania apelacyjnego określa bowiem instytucję właściwą temu postępowaniu i odnosi się do wyroków sądu drugiej instancji, które - choć nieprawomocne - stają się z mocy prawa co do zasady natychmiast wykonalne. Na tym tle ukształtowane zostały przesłanki /gdyby wskutek wykonania wyroku mogła wyniknąć dla pozwanego niepowetowana szkoda/ wstrzymania wykonania wyroku aż do uprawomocnienia się. Określoną w tym przepisie, w zakresie kompetencji, właściwość sądu drugiej instancji /sądu rozpoznającego apelację/ nie można transponować do postępowania z rewizji nadzwyczajnej od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Wskazać tu można byłoby szereg trudności poczynając od tej, że mało przydatne wydaje się odniesienie wynikającego z art. 388 par. 1 Kpc znaczenia wykonania wyroku - do wyroku NSA - oddalającego skargę, którego wstrzymanie nie spowodowałoby braku podstawy do wykonywania ostatecznej decyzji administracyjnej. Wątpliwe jest także odniesienie przesłanki zagrożenia niepowetowanej szkody pozwanego w stosunku do stron postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym /por. art. 41 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym - Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./. Nie zachodzi potrzeba wyjaśnienia tych zagadnień gdyż o nieodpowiedniości odniesienia kompetencji sądu rozpoznającego apelację /sądu drugiej instancji według art. 388 par. 1 Kpc/ do kompetencji Sądu Najwyższego w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej od orzeczenia NSA przesądza to, że wskazana możliwość wstrzymania wykonania wyroku dotyczy określonej ingerencji w stosunku do wyroku nieprawomocnego - na czas do jego uprawomocnienia się. Przepis ten nie ma zatem odpowiedniej relacji do skutków orzeczenia prawomocnego, o których mowa w art. 365 par. 1 Kpc. Nie ma podstawy do zastosowania instytucji odpowiedniej dla postępowania międzyinstancyjnego do postępowania, którego przedmiotem jest wyrok prawomocny, który wiąże nie tylko strony i sąd, który go wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe /art. 365 par. 1 Kpc/.
Rozpatrywany wniosek dotyczył także żądania wstrzymania wykonania zaskarżonej do NSA decyzji, a nawet decyzji ją poprzedzającej. W tym zakresie należy, oprócz zastrzeżeń wyżej podniesionych zauważyć ponadto, że brak jest przepisu, który w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej stanowiłby równoważnik instytucji wstrzymania "wykonania aktu lub zawieszenia czynności", określonej w postępowaniu sądowoadministracyjnym /por. art. 40 ust. 1 i 2 powołanej ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym/. Podkreślić przy tym należy, że postanowienie NSA o wstrzymaniu wykonania aktu /decyzji/ wygasa w razie orzeczenia oddalenia skargi oraz że z oczywistych względów wydanie takiego postanowienia już po prawomocnym oddaleniu skargi byłoby niedopuszczalne. Nie ma podstawy do tego, ażeby z kompetencji Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie toku postępowania przed wydaniem wyroku wyprowadzić normatywnie uzasadnioną kompetencję Sądu Najwyższego w toku rozpoznawania rewizji nadzwyczajnej od prawomocnego wyroku, który aż do czasu jego uchylenia zachowuje pełną moc wiążącą. Sąd Najwyższy dla swego prawa wstrzymania ostatecznej, a więc w pełni wykonalnej decyzji administracyjnej musiałby mieć szczególne ustawowe upoważnienie. Tymczasem, jak o tym już wyżej wspomniano, ustawa z dnia 1 marca 1996 r. uchyliła przepisy o rewizji nadzwyczajnej, w tym przepis upoważniający do wstrzymania zaskarżonego orzeczenia. Ustawa ta nie zawiera żadnego uregulowania, z którego mogłaby wynikać kompetencja Sądu Najwyższego do wstrzymania wykonania ostatecznej decyzji administracyjnej, której oddalający skargę wyrok sądu administracyjnego nadaje znaczenia prawomocności, a która korzystała z atrybutów wykonalności już mocą własnej "ostateczności".
Z powyższych przyczyn wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonego rewizją nadzwyczajną wyroku i "poprzedzających ten wyrok decyzji administracyjnych" nie ma podstawy prawnej, a więc jako bezzasadny podlegał oddaleniu.