Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję w przedmiocie odmowy uchylenia w postępowaniu wznowieniowym decyzji w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 26 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 14 lutego 1948 r. dotyczącego przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa - Huta Szkła "W." Sp. z o. o. S., powiat M. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przytacza się szczegółowo historię sprawy dotyczącej stwierdzenia nieważności kwestionowanego orzeczenia. W szczególności podaje się, iż decyzja o stwierdzeniu nieważności tego orzeczenia została wydana po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 czerwca 1996 r. IV SA 1040/95 uchylającym decyzję o odmowie stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia, w motywach którego Sąd przyjął za udowodnione, że Huta w dacie upaństwowienia "posiadała" tylko jedną wannę. Nie można bowiem było uznać za "posiadanie" wanny takiego urządzenia, które w dacie 5 lutego 1946 r. jeszcze w przedmiotowym przedsiębiorstwie nie istniało, lecz rozpoczęto dopiero jego budowę. Nie można było natomiast w świetle zgromadzonych materiałów /w tym opinii rzeczoznawców oraz po przeprowadzeniu rozprawy administracyjnej/ jednoznacznie stwierdzić wielkości istniejącej wanny, natomiast od ustalenia tej okoliczności m. in. zależała ocena, jakie potencjalne możliwości zatrudnienia przy produkcji występowały w ww. dacie w przedsiębiorstwie.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy została wydana decyzja o stwierdzeniu nieważności kwestionowanego orzeczenia. Organ orzekający uznał po przeprowadzeniu dodatkowego postępowania dowodowego, że przedmiotowe przedsiębiorstwo zostało upaństwowione przy braku spełnienia materialnoprawnej przesłanki polegającej na tym, iż dla orzeczenia o nacjonalizacji konieczne było stwierdzenie potencjalnej zdolności zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę ponad 50 pracowników. Na tą decyzję aktualny użytkownik przedsiębiorstwa. Huta Szkła "W." S.A. w S.-W. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Już po wniesieniu ww. skargi Huta Szkła "W." S.A. w S.-W. wniosła o wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzja o stwierdzeniu nieważności kwestionowanego orzeczenia, powołując się na art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa, w związku z ujawnieniem istotnych dla sprawy nowych okoliczności faktycznych i nowych dowodów istniejących w dniu wydania decyzji, a nie znanych organowi wydającemu decyzję. Tymi nowymi dowodami były odnalezione przez wnioskodawcę w archiwach niemieckich dokumenty źródłowe z lat czterdziestych, zwane dalej dokumentami niemieckimi. Zdaniem wnioskodawcy z dokumentów tych ma wynikać, że Huta co najmniej od lutego 1944 roku posiadała dwie wanny /mniejszą i większą/, przy czym od czerwca 1946 r. do grudnia 1944 r. pracowała wanna mniejsza a w tym okresie trwała budowa wanny większej. Postanowieniem z dnia 24 października 1997 r. zostało wznowione postępowanie, zaś w wyniku wznowionego postępowania decyzją wydaną na podstawie art. 151 par. 1 pkt 1 w związku z art. 149 par. 2 i art. 145 par. 1 pkt 5 oraz art. 107 par. 1 Kpa orzeczono o odmowie uchylenia kwestionowanej w postępowaniu wznowieniowym decyzji nieważnościowej.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ orzekający nie podzielił argumentacji przedstawionej we wniosku o wznowienie postępowania uznając, że wywodzi się ona z czysto teoretycznych rozważań opartych na dokumentacji niemieckiej z roku 1944 dotyczącej stopnia wyposażenia technicznego Huty, jaki mógł istnieć na przestrzeni 1946 roku, w związku z czym nie uznał ich za nowe dowody, na podstawie których można by ustalić w dacie 5 lutego 1946 r. istnienia w Hucie dwóch wanien, a ponadto nie dopatrzył się merytorycznego związku tych dokumentów /w rozumieniu obowiązującego prawa/ - pomiędzy stanem technicznym Huty w roku 1944 a datą 5 luty 1946 r., to jest dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej /z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej - Dz.U. R.P. nr 3 poz. 17 ze zm./. Konkludując bardzo obszerne wywody dotyczące postępowania nieważnościowego i wniosku o wznowienie postępowania w tym przedmiocie organ orzekający stwierdził, iż dokumentacja niemiecka nie wniosła nowego dowodu, w rozumieniu art. 145 Kpa, poza hipotetycznymi rozważaniami niektórych biegłych działających na zlecenie strony zainteresowanej, co do ilości wanien w dniu 5 lutego 1946 r. Dokumentacja ta w ocenie organu utwierdza tylko w przekonaniu, że od czerwca do grudnia 1944 r. omawiane przedsiębiorstwo posiadało jedną wannę, zaś druga pozostawała w budowie. Podobny stan istniał w połowie lutego 1946 r., w którym to okresie podjęto pracę przy budowie drugiej wanny, co niepodważalnie potwierdza zgromadzony w sprawie materiał źródłowy. Stanowisko to znalazło potwierdzenie w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanym w 1996 r. w przedmiotowej sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 4 stycznia 2001 r. IV SA 544/00 oddalił skargę Huty Szkła "W." S.A. w S.-W. na powyższą decyzję Ministra Gospodarki z dnia 21 stycznia 2000 r.
Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie opiera się na uznaniu przez organ orzekający, że brak było podstaw do uchylenia kwestionowanej w postępowaniu wznowieniowym decyzji o stwierdzeniu nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego /art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa/. Strona skarżąca wnosząc o wznowienie postępowania wywodziła, iż ujawnienie tzw. dokumentacji niemieckiej z 1944 r. miało istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia o istnieniu lub braku istnienia przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego co do ilości wanien w Przedsiębiorstwie i związanej z tym potencjalnej możliwości zatrudnienia pracowników na jedną zmianę.
Postępowanie administracyjne przeprowadzone po wznowieniu postępowania wykazało natomiast, iż okoliczność, że w 1944 roku istniała w Przedsiębiorstwie jedna wanna, zaś druga była w budowie, w żaden sposób nie wpływa na rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu nieważnościowym. Tym samym nie można uznać, że ujawnienie tej dokumentacji miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy i powodowało konieczność uchylenia w postępowaniu wznowień i owym decyzji dotychczasowej. Dokumentacja ta dotyczyła innego okresu, niż oceniany w kwestionowanej decyzji /pochodziła bowiem z 1944 r./ i nie mogła wpłynąć w zasadniczy sposób na ocenę okoliczności istniejących w 1946 roku.
Ocena dokonana przez organ orzekający jest zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego prawidłowa i nie można podzielić stanowiska strony skarżącej co do wystąpienia naruszenia tak prawa procesowego jak i materialnego.
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 stycznia 2001 r. zarzucił rażące naruszenie prawa przez obrazę:
1/ art. 3 ust. 1 lit. "B" ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz.U. nr 3 poz. 17 ze zm./ "wobec uznania, iż tzw. "dokumentacja niemiecka" nie mogła mieć znaczenia dla ustalenia zdolności zatrudnienia danego przedsiębiorstwa przy produkcji na jedną zmianę z uwzględnieniem i specyfiki przedsiębiorstwa, i realiów 1946 r. bez uprzedniego dokonania wykładni kategorii normatywnej: "zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę" w sposób, który by pozwolił biegłym na właściwe udzielenie odpowiedzi na pytanie w kwestii zdolności zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę w określonym przedsiębiorstwie, przy uwzględnieniu uwarunkowań w jakich funkcjonowało dane przedsiębiorstwo w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej." 2/ art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa "wobec odmowy uchylenia po wznowieniu postępowania decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia nacjonalizacyjnego z uzasadnieniem, iż powołane przez stronę nowe dowody nie przyczyniły się /lub nie mogły przyczynić się/ do wyjaśnienia kluczowej dla sprawy kwestii, a mianowicie kwestii zdolności zatrudnienia danego przedsiębiorstwa przy produkcji na jedną zmianę z uwzględnieniem i specyfiki przedsiębiorstwa, i realiów 1946 r. przy jednoczesnym braku sformułowania "wzorca normatywnego", do którego to "wzorca" powinna odnosić się ocena co do tego, czy nowe dowody zgromadzone w sprawie, mogły, czy nie mogły rzutować na treść rozstrzygnięcia w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego," 3/ art. 7, art. 8, art. 11 i art. 16 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3 Kpa, "wobec wydania decyzji administracyjnych z pominięciem stanowiska biegłego Andrzeja S., który jednoznacznie wypowiadał się o dużym znaczeniu tzw. dokumentacji niemieckiej, stanowiącej nowy dowód w sprawie, dla usunięcia tych wątpliwości, których nie udało się dostatecznie usunąć w oparciu o wcześniej zgromadzone dowody z lat 1945-1949 w kwestii kluczowej dla sprawy, a mianowicie kwestii zdolności zatrudnienia danego przedsiębiorstwa przy produkcji na jedną zmianę z uwzględnieniem specyfiki danego przedsiębiorstwa i realiów 1946 r., jak również wobec zachęcania i dopuszczenia przez organ administracji do formułowania przez niektórych biegłych i ekspertów, których stanowiska zaistniały w sprawie, ocen naruszających obowiązujące przepisy prawa o udziale biegłych w postępowaniu administracyjnym, a zarazem ocen naruszających dobre obyczaje, jakie powinni respektować biegli, a zwłaszcza biegli wpisani na listy biegłych sądowych," 4/ art. 10 i art. 28 Kpa "ze względu na brak zapewnienia jakiejkolwiek reprezentacji Skarbu Państwa również w tej sprawie, zwłaszcza w kontekście przepisów ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa /Dz.U. nr 106 poz. 493 ze zm./ lub przepisów innych ustaw, w tym - obecnie - ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /t.j. Dz.U. 2000 nr 46. poz. 543/ - por. zwłaszcza art. 23 ust. 1 pkt 8 tej ostatniej ustawy," 5/ art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, w związku z art. 22 ust. 2 i 3 tej ustawy, w związku z art. 328 par. 2 Kpc, w związku z art. 59 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym "wobec braku zawarcia w uzasadnieniu wyroku ustaleń, które by mogły przemawiać za oddaleniem skargi." Wskazując na powyższe podstawy rewizji nadzwyczajnej, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł:
1/ o uchylenie /zmianę/ przedmiotowego wyroku NSA w Warszawie oraz poprzedzających ten wyrok decyzji Ministra Gospodarki z dnia 21 stycznia 2000 r. (...) i utrzymanej nią w mocy decyzji tego Ministra z dnia 24 grudnia 1998 r. (...) o odmowie uchylenia po wznowieniu postępowania decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia nr 26 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 14 lutego 1948 r. w części dotyczącej przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa Huta Szkła "W." sp. z o.o. w S. lub 2/ o umorzenie postępowania w tej sprawie jako bezprzedmiotowego w przypadku uwzględnienia w całości równolegle wnoszonej rewizji nadzwyczajnej od wyroku N SA w Warszawie z dnia 4 stycznia 2001 r., IV SA 1976/00, 3/ o rozpoznanie niniejszej rewizji nadzwyczajnej bezpośrednio po rozpoznaniu równolegle wnoszonej rewizji nadzwyczajnej od wyroku NSA w Warszawie z dnia 4 stycznia 2001 r., IV SA 1976/00.
4/ o ewentualne sprostowanie oczywistej omyłki, jaka zaistniała w sentencji kwestionowanego wyroku NSA w Warszawie w numerze decyzji Ministra Gospodarki, przez wprowadzenie do tego numeru litery "R" w miejscu i w sposób przedstawiony w tytule niniejszej rewizji nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Rewizja nadzwyczajna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nie jest trafny zarzut rażącego naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa. Wymaga podkreślenia, że przepis ten stanowi podstawę prawną decyzji o odmowie uchylenia decyzji dotychczasowej tylko wówczas, gdy organ administracji publicznej bezspornie stwierdzi brak podstaw do jej uchylenia na podstawie art. 145 par. 1 lub art. 145a Kpa. W rozpoznawanej sprawie organ administracji publicznej odmówił uchylenia decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia nacjonalizacyjnego, ponieważ w ocenie organu tzw. dokumentacja niemiecka nie stanowiła nowego dowodu w rozumieniu art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa. Sąd podzielił ten pogląd i uznał, że okoliczność, iż w 1944 roku istniała w Przedsiębiorstwie jedna wanna, zaś druga była w budowie, w żaden sposób nie wpływa na rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Sąd nie podzielił poglądu, że ujawnienie tej dokumentacji miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy i powodowało konieczność uchylenia w postępowaniu wznowieniowym decyzji dotychczasowej. Dokumentacja ta dotyczyła bowiem innego okresu, niż oceniany w kwestionowanej decyzji /pochodziła bowiem z 1944 r./ i nie mogła wpłynąć w zasadniczy sposób na ocenę okoliczności istniejących w 1946 r.
W rozpoznawanej sprawie jest zatem sporne, czy ujawnienie tzw. dokumentacji niemieckiej spełnia wymienioną w art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa przesłankę wznowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Należy w związku z tym stwierdzić, że nie jest wystarczające postawienie zarzutu rażącego naruszenia art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa, lecz konieczne jest dla skuteczności tego zarzutu wykazanie, że istniała wymieniona w art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa przyczyna wznowienia postępowania. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego nie formułuje jednak zarzutu rażącego naruszenia tego ostatnio wymienionego przepisu, który nie pojawia się także w uzasadnieniu niniejszej rewizji nadzwyczajnej.
W orzecznictwie i piśmiennictwie utrwalił się pogląd, że przepis art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa daje podstawę do wznowienia postępowania, gdy spełnione są łącznie następujące przesłanki: a/ ujawnione nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody są istotne dla sprawy, b/ nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istotne dla sprawy istniały w dniu wydania decyzji, c/ istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody, istniejące w dniu wydania decyzji, nie były znane organowi, który wydał decyzję. W rozpoznawanej sprawie organ administracji publicznej i Sąd uznały, że ujawniona tzw. dokumentacja niemiecka nie jest istotna dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem to, iż w 1994 r. w przedsiębiorstwie była jedna czynna wanna, zaś druga była w budowie, nie wpływa na rozstrzygnięcie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Tymczasem wnoszący rewizję nadzwyczajną temu stwierdzeniu Sądu przeciwstawia własną ocenę wartości dowodowej powyższej dokumentacji, w tym arbitralne twierdzenia o ilości i wykorzystaniu wanien w Przedsiębiorstwie oraz zdolności zatrudnienia pracowników na jedną zmianę. W sytuacji zatem, gdy wnoszący rewizję nadzwyczajną nie przedstawił zarzutu rażącego naruszenia przepisu art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa i nie uzasadnił tego zarzutu, nieusprawiedliwiony okazał się zarzut rażącego naruszenia art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa.
Bezprzedmiotowy jest zarzut rażącego naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 3 ust. 1 lit. "B" ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz.U. nr 3 poz. 17 ze zm./, bowiem w postępowaniu wznowionym zakończonym decyzją, o której mowa w art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa, organ administracji publicznej nie prowadzi postępowania co do istoty sprawy, lecz jedynie co do istnienia lub nieistnienia ustawowej przyczyny wznowienia postępowania. W związku z tym należy stwierdzić, że decyzja wydana na podstawie przepisu art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa jest decyzją procesową, nie jest natomiast aktem stosowania materialnego prawa administracyjnego. Sąd nie stosował i nie powinien był stosować w sprawie przepisu art. 3 ust. 1 lit. "B" ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., a zatem nie mógł też naruszyć powyższego przepisu.
Organ administracji publicznej odmawiając uchylenia decyzji dotychczasowej na podstawie art. 151 par. 1 pkt 1 Kpa obowiązany był wykazać nieistnienie ustawowej przyczyny wznowienia wskazanej w art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa, co uczynił ustalając, że tzw. dokumentacja niemiecka nie jest nowym dowodem istotnym dla sprawy w rozumieniu tego ostatnio wymienionego przepisu, bowiem dowód ten dotyczy okoliczności bezspornie stwierdzonej w dotychczasowym postępowaniu wyjaśniającym, a mianowicie, że przedsiębiorstwo w dniu 5 lutego 1946 r. posiadało jedną czynną wannę, zaś druga była w budowie. Ustalenie to, dokonane na podstawie opinii biegłych, zostało podzielone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 czerwca 1996 r., który wiąże organ administracji publicznej rozpoznający niniejszą sprawę. W związku z tym nie jest trafny zarzut rażącego naruszenia przepisów procesowych, a mianowicie art. 7, art. 8, art. 11 i art. 16 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3 Kpa "wobec wydania decyzji administracyjnych z pominięciem stanowiska biegłego Andrzeja S., który jednoznacznie wypowiadał się o dużym znaczeniu tzw. dokumentacji niemieckiej." Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego nie uzasadnił bowiem, na czym polegało kwalifikowane naruszenie tych przepisów i jaki mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W miejsce wymaganej argumentacji prawnej odnośnie do stosowania i wykładni powołanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów prawa przedstawione są oceny wnoszącego rewizję nadzwyczajnej odnośnie do znaczenia dokumentacji niemieckiej dla sprawy, w tym spekulacje i przypuszczenia co do ilości wanien, urządzeń towarzyszących, sposobu wykorzystania tych wanien itd. Sąd Najwyższy w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej nie dokonuje oceny dowodów, a zatem nie odniósł się merytorycznie do tych ocen Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, które odnoszą się do wartości i mocy dowodowej tzw. dokumentacji niemieckiej.
Nie jest trafny zarzut rażącego naruszenia art. 10 i art. 28 Kpa, bowiem w rozpoznawanej sprawie nie było podnoszone, że stronami postępowania były jeszcze inne podmioty lub że strony niniejszego postępowania nie spełniają przesłanek art. 28 Kpa, który nota bene nie ma nic wspólnego z zagadnieniem reprezentacji stron w postępowaniu administracyjnym. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w istocie nie sformułował zarzutu, że Skarb Państwa nie był należycie reprezentowany w tym postępowaniu, lecz powołał jedynie przepisy regulujące kwestię reprezentacji Skarbu Państwa. Zarzut ten nie został uzasadniony w niniejszej rewizji nadzwyczajnej, zaś odesłanie w tym zakresie do uzasadnienia innej rewizji nadzwyczajnej jest w ocenie Sądu Najwyższego niedopuszczalne i bezskuteczne.
Nie jest trafny zarzut rażącego naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu z art. 328 par. 2 Kpc, w związku z art. 59 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym "wobec braku zawarcia w uzasadnieniu wyroku ustaleń, które by mogły przemawiać za oddaleniem skargi." Uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest wprawdzie lakoniczne, lecz uwzględniając, że istotna - z punktu widzenia znaczenia tzw. dokumentacji niemieckiej dla rozstrzygnięcia sprawy - kwestia ilości wanien w Przedsiębiorstwie była przedmiotem trzykrotnego postępowania wyjaśniającego, w tym prawomocnego orzeczenia Sądu, uzasadnienie to spełnia funkcje przypisywane w orzecznictwie i doktrynie uzasadnieniom sądowym.
Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.