Uzasadnienie
Decyzją z dnia 29 grudnia 1999 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pozbawił Stanisława B. uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./ po ustaleniu, że uprawnienia kombatanckie były przyznane skarżącemu przez ZBoWiD tylko z tytułu służby w Milicji Obywatelskiej i walki o utrwalenie władzy ludowej od 23 lutego 1945 r. do 29 sierpnia 1946 r. Po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia 15 lutego 2000 r. poprzednia decyzja została utrzymana w mocy.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Stanisław B. powołał się na działalność w Batalionach Chłopskich w latach 1943-1945, którą udokumentował przy ubieganiu się po raz pierwszy o uprawnienia kombatanckie.
Wyrokiem z dnia 19 czerwca 2001 r. II SA/Kr 692/00 Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie oddalił skargę. Sąd powołał się na kategoryczne brzmienie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach, który stanowi, że osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" zostają pozbawione tych uprawnień. Do takich osób należy skarżący, bowiem w ramach służby w Milicji Obywatelskiej walczył o utrwalenie władzy ludowej. Podnoszone przez niego argumenty dotyczące działalności w Batalionach Chłopskich nie mogą być wzięte pod uwagę w niniejszej sprawie. Zostały one dołączone do wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich a skoro uprawnienia te przyznano nie z tego lecz z innego tytułu, dokumenty te nie mają znaczenia dla decyzji o pozbawieniu uprawnień. Upływ ustawowego terminu do składania nowych wniosków stoi na przeszkodzie ubieganiu się przez skarżącego o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu uczestnictwa w Batalionach Chłopskich. Decyzja pozbawiająca skarżącego uprawnień kombatanckich jest więc zdaniem Sądu zgodna z prawem.
Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego i zarzucając rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ w związku z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./ oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono, że w sytuacji, gdy kombatant posiada uprawnienia kombatanckie z tytułu uprawniającego do ich pozbawienia a równocześnie niepotwierdzoną działalność kombatancką z innego tytułu określonego w ustawie, to przed ostatecznym rozstrzygnięciem pozbawiającym tę osobę nabytych uprawnień kombatanckich należy się wypowiedzieć także w drugiej kwestii. Nie jest to bowiem postępowanie w nowej sprawie lecz w granicach tej samej sprawy administracyjnej.
Przyjęcie, że organ ma się zajmować badaniem tylko wycinka problematyki związanej z nie zawsze trafną wcześniejszą decyzją ZBoWiD stawiałyby dotychczasowych kombatantów w sytuacji gorszej od osób, które wystąpiły do Urzędu ze stosownym wnioskiem przed 31 grudnia 1998 r. i praktycznie zamykałoby im drogę do przyznania jakichkolwiek uprawnień kombatanckich w przyszłości mimo istniejącej, choć nie potwierdzonej decyzją działalności kombatanckiej. Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną straciło na aktualności stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w orzeczeniu z dnia 21 marca 1996 r. III ARN 80/95 /OSNAPU 1996 nr 18 poz. 261/ wywodzące, iż z treści art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach nie wynika, aby organy orzekające w sprawie pozbawienia uprawnień obowiązane były do dokonywania innych ustaleń, w szczególności mogących mieć znaczenie w sprawie ewentualnego przyznania uprawnień na podstawie art. 25 ust. 1 tej ustawy. Nastąpiła bowiem zmiana stanu prawnego dokonana ustawą z dnia 25 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 68 poz. 436/, która wprowadziła termin do składanie wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich dotychczas nie określony. Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną pominięcie istnienia tytułu do zachowania uprawnień kombatanckich rażąco narusza wskazane na wstępie przepisy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, gdyż zaskarżony wyrok zapadł z rażącym naruszeniem art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./. Przepis ten stanowi, że pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944 - 1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" lub innych tytułów niż wymienione w art. 1 ust. 2, w art. 2 oraz w art.
- Uprawnienia te zachowują jednak między innymi osoby, które uzyskały je z tytułów określonych w ustawie. Użyte w zdaniu drugim przepisu wyrażenie "uprawnienia uzyskały z tytułów określonych w ustawie" oznacza, że zachowują uprawnienia kombatanckie osoby, które spełniły warunki określone w art. 1 ust. 2 - art. 4 ustawy. Jednakże określenie to w łącznym kontekście ze zdaniem pierwszym mogłoby sugerować, że uzyskanie uprawnień kombatanckich na mocy dotychczasowych przepisów oznacza uprawnienia potwierdzone zaświadczeniem odpowiedniego organu. Przy takim rozumieniu zaświadczenie ZBoWiD stwierdzające uprawnienia kombatanckie z tytułu uczestnictwa w walce o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej i nie stwierdzające innego rodzaju działalności kombatanckiej stanowiłoby wystarczającą podstawę do pozbawienia uprawnień kombatanckich z mocy art. 25 ust. 1 pkt 2 nawet, jeżeli zainteresowany udokumentował inny tytuł do nabycia uprawnień kombatanckich.
Takie stanowisko zajmował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 marca 1996 r. III ARN 80/95 /OSNAP 1996 nr 18 poz. 261/ stwierdzając, że organ orzekający w sprawie pozbawienia uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 nie jest obowiązany do wyjaśnienia, czy istnieją przesłanki uzasadniające przyznanie takich uprawnień na podstawie art. 21 ust. 1 tej ustawy. Pogląd ten został powtórzony w wyroku z dnia 9 kwietnia 1999 r. III RN 168/98 /OSNAPU 2000 nr 6 poz. 210/. Stanowisko to miało uzasadnienie w tym, że według stanu prawnego obowiązującego przed zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 25 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 68 poz. 436/ zainteresowany mógł w każdym czasie zgłosić wniosek o przyznanie uprawnień kombatanckich. Będąc pozbawionym uprawnień kombatanckich z tytułu uczestnictwa w ustanawianiu i utrwalaniu władzy ludowej mógł ubiegać się o uprawnienia z innego tytułu.
Ustawą nowelizującą wprowadzono przepis art. 22 ust. 3 zakreślający termin do zgłaszania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich do 31 grudnia 1997 r., który to termin został w kolejnej nowelizacji przedłużony do 31 grudnia 1998 r. Osoba, w stosunku do której postępowanie o pozbawienie uprawnień kombatanckich zostało wszczęte lub było w toku po tej dacie, nie miałaby możliwości ubiegania się o te uprawnienia z innego tytułu. Kwestia posiadania uprawnień z innego tytułu, pozwalającego z mocy art. 25 ust. 2 pkt 2 zdanie drugie na zachowanie uprawnień kombatanckich, powinna być przedmiotem postępowania w sprawie o pozbawienie uprawnień kombatanckich, jeżeli zainteresowany powołuje się na takie uprawnienia. Zgodnie z określoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą równości wobec prawa nie może być on w gorszej sytuacji niż osoby pozbawione uprawnień kombatanckich na zasadach obowiązujących przed wejściem w życie omawianej zmiany. W stosunku do takich osób przepis art. 2 ustawy zmieniającej przewiduje możliwość przywrócenia uprawnień kombatanckich nie określając terminu do zgłaszania wniosków w tym przedmiocie.
Kwestia pozbawienia i przywrócenia uprawnień kombatanckich uregulowana jest w wydanym z upoważnienia określonego w art. 25 ust. 6 ustawy rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 września 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania i przewrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowadzania weryfikacji tych uprawnień /Dz.U. nr 116 poz. 745/. Przepis par. 2 ust. 1 tego rozporządzenia stanowi, że przed podjęciem decyzji o pozbawieniu uprawnień kombatanckich Urząd przeprowadza postępowanie weryfikacyjne. Zgodnie z par. 4 w postępowaniu tym wzywa się osobę zainteresowaną do przedstawienia związanych z przedmiotem postępowania wyjaśnień, dokumentów i innych dowodów. W sprawie o przywrócenie uprawnień kombatanckich zgodnie z par. 10 bada się posiadanie przez osobę pozbawioną uprawnień kombatanckich tytułu do takich uprawnień w związku z działalnością określoną w art. 1 ust. 2 - art. 4 ustawy. Jeżeli w sprawie o pozbawienie uprawnień kombatanckich uzyskanych z tytułu udziału w walkach "o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" zainteresowany powoła się na okoliczności uzasadniające zachowanie tych uprawnień z tytułu innej działalności, kwestia ta powinna zostać rozstrzygnięta w jednym postępowaniu.
Orzekając w stanie prawnym obowiązującym po wejściu w życie powołanego rozporządzenia Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego 2001 r. III RN 77/00 /OSNAPU 2001 nr 15 poz. 475/ stwierdził, że procedura weryfikacyjna uprawnień kombatanckich nie wyłącza możliwości wykazania w tym samym lub innym postępowaniu, że uprawnienia te przysługują nie tylko z tytułu "utrwalania władzy ludowej" lecz także na podstawie innego tytułu prawnego /art. 1 ust. 2 - art. 4 ustawy/. Stwierdzenie, że posiadanie uprawnień kombatanckich może być wykazane w postępowaniu o pozbawienie uprawnień lub w innym postępowaniu nie oznacza, że organ rozpoznający sprawę może odmówić rozpoznania żądania ustalenia uprawnień kombatanckich na podstawie jednego z tytułów określonych w art. 1 ust. 2 - art. 4 ustawy i odesłać zainteresowanego do innego postępowania. Oznacza ono prawo zainteresowanego do wykazywania tytułu do uprawnień kombatanckich w tym postępowaniu. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z dnia 4 marca 2002 r. OPS 13/01 stwierdzając, że wniosek /zarzut/ osoby, której uprawnień kombatanckich dotyczy postępowanie o pozbawienie tych uprawnień, wskazujący na zachowanie uprawnień z tytułów określonych w ustawie, powinien być rozpoznany i rozstrzygnięty w postępowaniu weryfikacyjnym w sprawie o pozbawienie uprawnień kombatanckich.
Rozpoznając skargę w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny pominął regulację zawartą w powołanym rozporządzeniu i dokonał błędnej wykładni art. 25 ust. 2 pkt 2 zdanie drugie ustawy uznając, że warunkiem zachowania uprawnień kombatanckich z tytułów określonych w ustawie jest uprzednie potwierdzenie tych uprawnień zaświadczeniem ZBoWiD. Takiego warunku przepis ten nie zawiera, zatem naruszenie prawa należy uznać za rażące. W konsekwencji oddalenie skargi nastąpiło z naruszeniem art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uwzględniając rewizję nadzwyczajną na podstawie art. 393[13] par. 1 Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł jak w sentencji wyroku.