Orzeczenie SN z 5 czerwca 1997 r., III RN 26/97

Tezy

Obywatele mogą być pozbawieni prawa przyznanego im wprost przez normę ustawową jedynie w sytuacji, gdy norma ta zostanie uchylona normą ustawową.

Natomiast wszelkie wątpliwości w tym względzie powinny być zawsze tłumaczone na korzyść obywateli.

Uzasadnienie

Gminom przysługuje prawo stanowienia przepisów powszechnie obowiązujących na obszarze gminy, czyli tzw. przepisów gminnych, na podstawie i w granicach wyraźnych upoważnień ustawowych /art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym - t.j. Dz.U. 1996 nr 13 poz. 74 ze zm./. W szczególności także art. 18 ust. 3a ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o cenach /t.j. Dz.U. 1988 nr 27 poz. 195 ze zm./ stanowi, że "Rada gminy ustala ceny urzędowe za usługi przewozowe lokalnego transportu zbiorowego (...)". I w tym zakresie na gruncie obowiązującego porządku prawnego można mówić niewątpliwie o wyłącznej kompetencji gmin do ustalenia cen za usługi przewozowe lokalnego transportu zbiorowego, ale naturalnie w granicach w jakich przepisy innych ustaw, zawierające uregulowania szczególne /leges speciales/ względem powołanego art. 18 ust. 3a ustawy o cenach, nie stanowi inaczej.

Ponadto, na gruncie obowiązujących przepisów ustawowych, organom gminy przysługuje także upoważnienie do wydawania przepisów gminnych w zakresie zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej /art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym/. Na podstawie tego upoważnienia ustawowego, gminom przysługuje między innymi prawo ustalania ulg lub zwolnień z opłat z tytułu korzystania z usług przewozowych lokalnego /w tym miejskiego/ transportu zbiorowego. Korzystając z przysługujących im w tym zakresie kompetencji, organy gmin obowiązane są podejmować działania z poszanowaniem konstytucyjnych zasad demokratycznego państwa prawnego, w tym także konstytucyjnej zasady praworządności oraz zasady równości /art. 1, art. 3 i art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 r. - Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36 ze zm. w związku z art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym - Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./. Oznacza to m.in., że przepisy gminne dotyczące ulg lub zwolnień z opłat za usługi przewozowe z tytułu lokalnego /miejskiego/ transportu zbiorowego nie mogą być sprzeczne z powszechnie obowiązującymi w tym zakresie postanowieniami ustawowymi.

Aktualnie obowiązująca na gruncie prawa polskiego ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego /Dz.U. nr 54 poz. 254 ze zm./ reguluje wprawdzie w sposób generalny uprawnienia do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego i autobusowego /art. 1 ust. 1 tej ustawy/, jednakże wedle wyraźnego zastrzeżenia ustawodawcy, przepisy tej ustawy nie mają zastosowania do komunikacji miejskiej /art. 1 ust. 2 tej ustawy/.

W konsekwencji, w przepisie art. 9 tej ustawy, zawierającym normę uchylającą moc prawną dotychczas obowiązujących w tym względzie przepisów ustawowych oraz postanowień układów zbiorowych, ustawodawca powtórnie wyraźnie stwierdza, że wymienione przepisy lub postanowienia tracą moc prawną jedynie w zakresie, w jakim dotyczą spraw unormowanych w tej ustawie /art. 9 ust. 1 ustawy/.

W szczególności, użyty w art. 9 ust. 1 tej ustawy zwrot: "Tracą moc dotychczasowe przepisy (...) w sprawach unormowanych w ustawie" wskazuje, że derogacja wymienionych w art. 9 ust. 2 ustawy przepisów innych ustaw odnosi się do nich jedynie w zakresie, w jakim przepisy te normowały dotychczas sprawy uprawnień do bezpłatnych lub ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego, z wyłączeniem komunikacji miejskiej /art. 9 w zw. z art. 1 tej ustawy/.

Wynika stąd, że wymienione w art. 9 ust. 2 przepisy ustawowe nie utraciły mocy prawnej, a więc nadal obowiązują, w zakresie, w jakim ich postanowienia normują uprawnienia do bezpłatnych lub ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego komunikacji miejskiej /art. 9 w zw. z art. 1 tej ustawy a contrario/. Jeżeli więc art. 9 ust. 2 pkt 12 ustawy stanowi, że traci moc prawną art. 153 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym /Dz.U. nr 65 poz. 385/ w sprawach unormowanych w tej ustawie, to biorąc pod uwagę dotychczasowe brzmienie art. 153 ustawy o szkolnictwie wyższym: "Studentom przysługuje prawo korzystania z 50 procentowej ulgi w opłatach za przejazdy koleją oraz za przejazdy środkami komunikacji miejskiej", należy obecnie przyjąć, że przepis ten nadal obowiązuje w zakresie, w jakim stanowi on podstawę dla korzystania przez wszystkich studentów /a nie tylko przez studentów studiów dziennych - lege non distinguente nec nostrum est distinguere/ z 50 procentowej ulgi "za przejazdy środkami komunikacji miejskiej". Analogicznie w wypadku art. 9 ust. 2 pkt 17 tej ustawy, który stanowi, że traci moc prawną art. 112 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty /Dz.U. nr 95 poz. 425 ze zm./ w sprawach unormowanych w tej ustawie.

Biorąc pod uwagę, że dotychczas art. 112 ustawy o systemie oświaty przyznawał uczniom realizującym obowiązek szkolny w szkołach specjalnych oraz ich opiekunom "prawo do bezpłatnego przejazdu środkami publicznego transportu kolejowego i samochodowego w regularnej komunikacji otwartej oraz środkami komunikacji miejskiej od miejsca zamieszkania do szkoły", należy obecnie przyjąć, że przepis ten nadal obowiązuje w zakresie w jakim stanowi on ustawową podstawę dla bezpłatnego korzystania przez uczniów szkól specjalnych realizujących obowiązek szkolny oraz ich opiekunów ze środków komunikacji miejskiej od miejsca zamieszkania do szkoły.

Odmienna interpretacja postanowień art. 9 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego, która zmierzałaby do wykazania, że norma derogująca art. 9 ust. 2 tej ustawy uchyliła w całości moc prawną wymienionych tam przepisów ustawowych, niezależnie od przedmiotowego zakresu obowiązywania tej ustawy, byłaby niezgodna z regułami wykładni językowej i systemowej tekstów prawnych. Ponadto, wywodzona z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego zasada ochrony praw nabytych oraz zaufania obywateli do państwa nakazuje przyjąć, że obywatele mogą być pozbawieni prawa przyznanego im wprost przez normę ustawową jedynie w sytuacji, gdy norma ta w całości zostanie uchylona inną normą ustawową. Natomiast wszelkie wątpliwości w tym względzie powinny być w takiej sytuacji tłumaczone na korzyść obywateli /in dubio pro civitate/.